Jason Gibbs Tradition and Continuities in Vietnamese Social Music Making The Conference of International Musicological Society (IMS),

30.8.2004 Jason Gibbs Tradition and Continuities in Vietnamese Social Music Making The Conference of International Musicological Society (IMS), July 11-16, 2004 

In this paper I’m going to speak of two musical manifestations that couldn’t be sonically more unlike, and couldn’t be more different in their contemporary social valuation. Hat a dao, also known as ca tru, is a refined Vietnamese traditional artform that is perhaps a thousand years old. Karaoke is a medium that is only a few decades old and is not usually thought to constitute a tradition. However, taking a historical perspective and calling on my own experience in Vietnam I find similarity in their social function and believe that the stories I’m going to tell about both forms shed some light on both of them and perhaps on the concept of tradition.

In 2001 the New York Times published an article entitled « A folk tradition fades, but the melody lingers on ». [1] This piece is about 85 year old Pham Thi Mui, « one of the last living masters of ca tru, » which is described as « one of the disappearing traditional art forms that Vietnamese are struggling to preserve as the modern world overwhelms them. » The art of hat a dao was truly a tradition, passed on from mother to daughter; it usually took four to six years of study before a young woman was considered ready to sing. While Mrs. Mui is teaching her traditional art to her granddaughter, she laments: « If I knew it would last, I’d work harder to teach the young people. But I’m afraid it won’t last. I know it won’t last. And even if I teach the youngsters to sing, what audience will they have? »

What today’s Vietnamese call ca tru in the first half of the 20th century was usually called as hat a dao – the term I will use. Ca tru literally means singing with cards, the cards being bamboo tokens given to performers as praise, and payment. Hat a dao means singing of songstresses, a dao being the term for the singers who are always women. [2]Hat a dao is poetry sung to the accompaniment of the dan day, a 3-string lute unique to Vietnam, phach, or a bamboo block, performed by the singer, and the trong chau, a praise drum performed by a listener.
The history of hat a dao is rather murky, but the art appears to have its origins in the court who used it in ceremonies and festivals. It became a music of the regional aristocracy, performed for both kings and mandarins, and was organized according to a guild system. [3] By the 19th century hat a dao moved away from the court and into the private homes of mandarins. This style became known as hat choi or « singing for entertainment » and became the predominant venue for the art. [4] It fostered a style of verse that was individualistic, sometimes expressing discontent with the existing political order; it contained a germ of liberal, independent thought running contrary to Confucianism. [5]

Stephen Addiss has sketched the creative context of hat a dao:
A literatus, for example, might write a verse and dedicate it to a colleague. Instead of simply giving the poem to his friend, he could take it first to a singer. She would scan it for its form and note the tones of each word, and then accompany the poet to his friend’s house with a dan day player. The friend would strike the small drum in such a way that he could rhythmically comment on the poem. The drum part added to the musical totality making the friend both performer and critic. [6]

By the twentieth century, the reception of hat a dao had became confused. The art form had ceased to be exclusive to the educated mandarinate, and had become a form of private enterprise. A whole entertainment district formed on the outskirts of Hanoi on Kham Thien street. Here what had been an exclusive artform became available to all who could pay.
Novelist Thach Lam wrote in 1933:
“Our elders went to [hat a dao] to withdraw for an instant from society’s strictures, borrowing melodies to engender vague sadness, sorrow, and yearning in their hearts. The songs all speak of the discouragements of man’s short life, the transitory nature of beauty, and of happiness being like an ephemeral dream; all in voices of lament, attachment, and pain”. [7]

He thought that this was appropriate for older men who had experience in the matters of the world. The problem at that time was that hat a dao had become popular among a younger clientele, for whom it promoted dissipation. The songstress houses offered women who were attractive, but not literate. Hat a dao by Thach Lam’s time had become a backdoor to social vices, leading men into questionable liasons, and even worse to venereal disease, gambling, and opium addiction. French government reports categorized co dau as a branch of a flourishing prostitution trade in Hanoi. [8]

I would like to present a series of images that illustrate the evolution of hat a dao. Example 1 from a 1890 monograph shows what appears to be a hat a dao guild. Example 2 illustrates the genre’s passing into the world of commerce in a Victor record catalog for the Vietnamese market. Examples 3 and 4 show hat a dao as an escape (unsuccessful in these instances) for men from the « lion » at home. The fourth example shows that the son, dressed in a western fashion, also dallied in these establishments.

Example 2 – from a Victor record catalog (1925)
EXAMPLE 3 – « Look at that face! And you said you were participating in a rescue benefit! Who are you rescuing? Who are you benefiting? Oo! It’s to rescue and benefit unemployed women. » (Phong Hoa ca. 1932)
EXAMPLE 4 – Top caption: « The young master’s a quick thinker »
Bottom caption: « Good heavens! You’ve come down here, father? Hide, quick, mother’s on the prowl out there » (Phong Hoa, Sep. 1, 1932)

Even much later there were still a few establishments that offered hat a dao as an art. Poet Dinh Hung wrote a memoir of going to a songstress house with the afforementioned Thach Lam, as well as some other writers associated with the Tu Luc Van Doan (the Self-Reliance Literary Group), an active organization promoting literary and social progress in Vietnam in the 1930s. When they came to the songstress house they unexpectedly met up with the famed essayist Nguyen Tuan, a true afficianado of the artform. Dinh Hung, a junior tag-along to his eminent colleagues, described a scene of joviality along with an intense interest in upholding the propriety of the artform. This involved proper execution of praise drum that provides a continous commentary on the vocal performance. He noted everyone’s surprise that Thach Lam’s brother, Nhat Linh, who was educated in Paris and played the clarinet, could play the drum in an uncharacteristic, but appropriate manner. The author was further surprised that Thach Lam who hardly frequented such establishments proved deft at the drum. The overall atmosphere described was convivial, collegial, but also with good-natured competition. [9] Another detail that should be noted is that even though three very esteemed literary and intellectual figures took part in this evening, not one of them ever wrote verse for hat a dao, instead they called for the singers to interpret great poetry of the past. This in itself is an indication the genre’s decline irrespective of its associated social evils.

In 1946 all of Vietnam erupted into the first Indochina War with France. After 1954 the victorious communists unofficially banned hat a dao, which came to be seen as feudal holdover, and representative of decadent living. The Vietnamese government organized research and promoted many traditional musical forms, but hat a dao was relatively neglected owing to the social sphere that it came from. During this there was limited broadcast of hat a dao using revolutionary poetry, but very little live performance.

Novelist To Hoai describes attending one of these rare performances of two esteemed performers during the war, when hat a dao was otherwise proscribed. Organized like a Western-style concert there was an audience, applause between numbers, and the praise drum was omitted. He described his friend, the afore-mentioned Nguyen Tuan, an avid participant in the
art form in former times, walking out on the performance. [10] I view this anecdote as the clearest possible expression noting hat a dao‘s demise as a living tradition. The sound was there, presented by the finest performers. Yet the proper atmosphere was lacking, and, perhaps, by that time was irretrievably gone. The vitality of the artform had depended on an audience that was educated in its intricacies, but that also existed within a society that allowed for leisure and gender relations that weren’t tenable in Vietnam’s Communist society.

In summary, hat a dao, with ceremonial or ritual origins by the 19th century became a refined, private entertainment for Vietnam’s educated elite. With the societal changes brought about colonization, it became a commercial venture which caused it to be associated with social problems. It had always needed a material basis – in the past it was supported by the court, then by the mandarinate, and in the end by the market. It also always needed a social setting – a comprehending audience with leisure time and the musicians who spent years learning the music and the appropriate social interaction. Another important part of the milieu was the male – female dynamic. The audience members were men who acted in a world of men, and who were wed to women they met through arranged marriage. The a dao were possibly women who they had more in common with than their wives. The semantic change from hat a dao to ca tru also entailed the veiling of the a dao, or songstress. Although the literature about hat a dao doesn’t discuss this, and essential aspect of the experience was the relationships – personal, emotional, even sexual (platonic or otherwise) – in this intimate setting between the singers and the audience. [11] I think it’s difficult to imagine such a setting for hat a dao ever returning.

Now I’d like to move to my experiences closer to the present time. During 1996, while in Hanoi tracking down a famous Vietnamese popular singer from the 1940s and 1950s I became acquainted with a journalist friend of his. This journalist, An Binh, took an interest in me, and in having me understand Vietnam. I received a phone call from him inviting me to a « cultural evening » (dem van nghe). I got the particulars of when and where, and on the appointed day came to the appointed destination on a busy block of Nguyen Khuyen street. Here I came to a store front with a couple of young women hanging out at the doorway. This was a karaoke establishment and karaoke was to be the medium of the evening’s culture. The culture in fact consisted of all of us – that is I, my friend, some of his other male friends and the hostesses – conversing, listening to music, and very importantly singing songs. An Binh in particular seemed to be particularly transported by the occasion.

I must confess that my Vietnamese at the time did not match the task of understanding all of the words that were being sung as they appeared upon the video monitor. The songs he sang, An Binh later told me, « are feelings for a friend that are deepest, even more than words. » He described the evening as « memories that I can never forget, the sentiments that I shared with you. » [12] « Tinh cam » is the word that I’ve translated as « sentiments » and is a very important emotion for the Vietnamese – it’s a combination of loving or high regard and strong feelings, and often comes through shared experience. I believe that such an emotion would have been a crucial element in the atmosphere of hat a dao.

A second karaoke experience occured during the same trip. I was invited to a party at the Especen Club (79E Hang Trong Street). The fellow attendees included my friend An Binh, the popular singer from the 1950s, Ngoc Bao, two other journalists, both middle-age women, and a very esteemed songwriter, Van Ky. There were also two young women who may have been college students. In contrast with the karaoke establishments which had young waitresses, we were waited on by young men who worked for the club. This event featured a good deal more socializing, but singing, usually assisted by karaoke was an important element. We all took part in some way. Ngoc Bao sang a new song to guitar accompaniment written for him by the songwriter. [13]
This event was memorialized by a newspaper article written by one of the journalists who conflated my singing of the song « Autumn raindrops » (« Giot mua thu ») [14] into a story about myself as a young man wandering through the rainy Hanoi streets haunted by a lost love – a story that did have a kernel of truth to it. [15] But my singing was significant to the other Vietnamese participants because I was felt to have participated in the « tinh cam » of the event.
Karaoke is popular world-wide, but is especially popular in Asian countries with long traditions of social singing. It’s popularity derives in large part from it’s an inexpensive way to create the right atmosphere for social singing. [16] The Vietnamese government has had an uneasy relation with the medium. At first the only music available for karaoke were recordings created by expatriate musicians who were banned in Vietnam, but they were widespread nonetheless. As time went on, companies in Vietnam produced karaoke videorecordings that were acceptable to the government. Nonetheless karaoke remained questionable to the authorities, as it became associated with the « social evils » (te nan xa hoi) that the people were continually exhorted to fight against. For example this past February the Vietnamese Ministry of Culture and Information proposed that the government shut down karaoke businesses. The reason for this was because these businesses often serve as fronts for criminal activity – primarily prostitution. It should be noted that the Ministry very rapidly backed down from this position owing to a groundswell of public opinion, in particular from young people. [17] The parallel with hat a dao in the 1930s is obvious. In the early part of the 20th century « di hat » (go singing) meant to go to hat a dao; at century’s end it meant to go to karaoke. Just as the first karaoke establishment I visited had young, attractive hostesses, there exist many establishments where the hostesses go beyond hosting. [18]

In an article considering popular music in Japan as Japanese music–as participating in Japanese tradition–de Ferranti distinguishes between the textual and contextual qualities of musical culture. « Text » refers to the music itself in all of its dimensions, « context » to the « social, personal and political conditions that are enabling phenomena for musical experience. » [19] Looked at as text, while a good deal has been lost, much effort as gone into studying, analyzing, and preserving hat a dao. [20] In 2002 the Ford Foundation financed a three month course through Vietnam’s Bureau of Performing Arts (Cuc Nghe thuat bieu dien) to train 80 students to perform this endangered artform. [21] While this falls far short of the four to six years that the great master singers of the past undertook, it does give hope to those who would like to see this unique and wonderful art form continue into the future.

The future context of hat a dao is an entirely different matter. It’s arguable that as living, functioning social organism, it was nearly dead in the 1930s. Western-educated Vietnamese men no longer chose it regularly as a cultural activity, and most importantly had discontinued writing the necessary poetic literature to keep it alive. The societal changes brought about by the Communist state in the North as well as 30 years of warfare further discouraged its traditional performance context. [22] In Vietnam of today, it’s very difficult imagining a return to hat a dao‘s former context – men educated in the classics listening to women sing a traditional artform that takes years to perfect, in an intimate, private setting. Hat a dao is and will no longer be anyone’s first choice for entertainment and relaxation. And the gender dynamics that flourished along side it would no longer condoned in high cultural circles.
So what is hat a dao‘s context today? It is something to be learned and preserved – it is part of the museum. Philosopher Maurice Blanchot states: « … [I]n the museum … works of art, withdrawn from the movement of life and removed from the peril of time, are presented in the polished comfort of their protected existence. » For him the museum means « conservation, tradition, and security » – all of which are being provided for hat a dao. But by bringing them what he calls « pure presence » they are « stabilized in a permanence without life. » [23] In considering the actual art museum, he notes that works that it contains, most obviously religious and ritual objects, have been removed from the setting that they were created for. He writes of the attendant « illusion » – « the mistaken belief that what is there, is there as it was, whereas it is there at most as having been: that is, the illusion of presence. » Art objects in their pasts « were invisible as works of art, hidden in their place of origin where they had their shelter. » But through history they reveal « a presence that was otherwise hidden. » [24]

While this hiddenness in one way means that the objects were in their pasts not yet open to exhibition for a universal public, it also means, I think, that the objects have always been visible, but were hidden in plain sight. By this I mean that before becoming a part of the museum, in some important respect they weren’t really seen. This relates to tradition, the word tradition being derived from « traditio, » meaning delivery, handing down, even surrender. Before hat a dao entered the museum I would argue that it was invisible – it was there, but not seen. It was part of a soundscape. The necessary handing down, particularly the contextual handing down, that allowed it to thrive up until that time happened invisibly as well. The tradition allowed for some aspects of the artform continue intact, some to disappear, some new aspects to appear, without great anxiety because the artform was still hidden within the tradition.

Once, however, tradition became traditional, i.e., once what was « tradition » came to be called « traditional » – it was placed on permanent deposit in the museum, and we the scholars of the past, present, and future, are its curators. The text is recovered according to the best available methods. The context is also well-studied, but the context is gone, it is part of history, it does not translate into contemporary society. Yet the context is not entirely fixed to the text, and in itself is tradition, and because of that it can also be passed along.

My digression into the contemporary world of Vietnamese karaoke is meant to show the some aspects of hat a dao‘s context have been passed along and have aligned themselves with a different text. Viewed in this light, karaoke is tradition, but is not traditional. And because it is not part of the museum, it remains invisible. Of course, karaoke is everywhere – it bellows out from all over Vietnam. But its text is uncollected, and even seems too familiar to be known.

I am interested in hat a dao surviving, but I agree with Pham Thi Mui the traditional singer cited by the New York Times that « it won’t last » – at least not in the way she knew it. But it will survive through the curatorship of educational institutions, government agencies, foundations and scholars, and this contributes to our collective global musical heritage. But I also believe that some part of the tradition is lasting – the desire of the Vietnamese to use music in intimate settings to share feelings and bonhomie. Even if there are instances where the musical text is not felt to be of museum quality.

© 2004 Jason Gibbs

[1]Mydans, Seth. « A folk tradition fades, but the melody lingers on, » New York Times March 22, 2001, A4.
[2]Do Bang Doan and Do Trong Hue. Viet Nam ca tru bien khao. Ho Chi Minh City: Nha xuat ban Thanh pho Ho Chi Minh, 1994 [1962], 43. The a dao also came to be known as co dau.
[3]Norton, Barley. « Ca Tru: A Vietnamese Chamber Music Genre, » Nhac Viet 5 (Fall 1996), 21.
[4]op. cit., 24. Do Bang Doan, Do Trong Hue, 1962, 35.
[5]Nguyen Van Ngoc. Dao nuong ca. Hanoi: Vinh Hung Long Thu Quan, 1932, XVII, cited in Norton 1996, 26-7.
[6]Addiss, Stephen. « Text and Context in Vietnamese Sung Poetry: The Art of Hat A Dao, » Selected Reports in Ethnomusicology vol. 9 (1992), 205.
[7]Viet Sinh [Thach Lam] and Tranh Khanh. « Ha Noi ban dem (Ve nan mai dam o Ha Noi) » in Phong su Viet Nam 1932-1945, vol. 1, Phan Trong Thuong, Nguyen Cu and Nguyen Huu Son, ed., 2000, p. 702.
[8]From a report by Dr. Joyeux in Vu Trong Phung. « Luc si » in Phong su Viet Nam 1932-1945, vol. 3, Phan Trong Thuong, Nguyen Cu and Nguyen Huu Son, ed., 2000, p. 835.
[9]Dinh Hung. « Thach Lam tham am » in Dot lo huong cu. Saigon: Lua Thieng, 1971.
[10]To Hoai. Cat bui chan ai: Hoi ky. Westminster, CA: Hong Linh, 1993, 212-213. During a UNESCO sponsored recording trip in 1976 Tran Van Khe organized a performance of hat a dao. The performers were overjoyed and remarked how long it had been since they had had an opportunity do perform the old repertoire. Tran Van Khe believes that the interest that he showed help to bring hat a dao back into the open again. Tran Van Khe. Hoi ky Tran Van Khe, tap 3. N.p.: Nha xuat ban Tre, 2001, pp. 50; 58-61.
[11]In recent memoirs, two authors recall and describe extra-marital affairs or polygamous relations of their fathers with singers of hat a dao. See Elliott, Duong Van Mai. The Sacred Willow: Four Generations in the Life of a Vietnamese Family. (New York: Oxford University Press, 1999), p. 219, and Nguyen Long – 79
[12]Conversation between An Binh and Hoang Thanh Thuy sent to me in an email from the latter dated November, 17, 2003.
[13]The song is entitled « Ky niem mua thu » or « Memories of Autumn. »
[14]Dang The Phong and Bui Cong Ky. « Giot mua thu, » Ha Noi: Nha xuat ban Hoang Mai Luu, 1946. This song and many of the songs that An Binh sang are from a musical period called nhac tien chien, or pre-war music. These are the Western-influenced songs from the 1930s and 1940s that in essence appeared as interested in creating new verse for hat a dao faded.
[15]Mai Thuc. « Chang trai My voi giot mua thu Ha Noi, » Phu nu thu do October 9, 1996, 5.
[16]These and other ideas are explored in Lum, Casey Man Kong. In Search of A Voice: Karaoke and the Construction of Identity in Chinese America. Mahway, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers, 1996; 8-12.
[17]Vo Ba, Nhu Linh and To Tam. « Dep het cac diem kinh doan karaoke: Gioi tre khong dong tinh! » Thanh Nien online Feb. 25, 2004. [viewed 5/11/04]
[18]Despite the otherwise wholesome atmosphere of that evening, I had uneasy doubts about the hostesses at this establishments – in any case the dynamic was one of male guests and young women employees. At the later karaoke party, the guests were all from Hanoi’s educated classes, but I was puzzled by the attendence of the two young women, who were more than 10 years my junior, as the next youngest guest at the event, and 20 to 50 years younger than the other guests. I can only make a guess that the invitation of these young women was thought to enhance the evening, but not for any exploitative reason.
[19]De Ferranti, Hugh. « ‘Japanese music’ can be popular, » Popular Music 21/2 (2002): 195.
[20]See for example Norton, Barley. « Ca Tru: A Vietnamese Chamber Music Genre, » Nhac Viet 5 (Fall 1996), 1-103, and Jaehichen, Gisa. Cuoc the nghiem ve hat a dao. Hanoi: Nha xuat ban Am nhac, 1997.
[21]Tran Ngoc Linh. « Ca tru: Di san chang de bao ton, » Talawas: Phong su (October 10, 2003) [Viewed April 20, 2004].
[22]It did continue to be performed in the South Vietnam up until 1975, but those who partook of it were very few in number. The Stephen Addiss article cited above results from his research in this setting.
[23]Blanchot, Maurice. « Museum Sickness » [« La mal du musee, » 1951] in Friendship. Elizabeth Poltenberg, trans. Stanford, CA: Stanford University Press, 1997, 49.
[24]Ibid., 48.
Nguồn: The Conference of International Musicological Society (IMS), July 11-16, 2004 Bản dịchbản để in 

Jason Gibbs and the music story of Vietnam

Posted on 23/06/20090


Thu 25 June, 3-5pm
Goethe Institute

Meeting with Jason Gibbs, the author of “Rock Hanoi and Rumba Cuu Long”

As stated in the sub-title “The music story of Vietnam”, Jason Gibbs’s book is a narrative about Vietnamese history and culture exposed through stories of music.

The book expresses not only a passion and sound knowledge of Vietnamese culture, language and music of its author but also his hard work to collect a wide range of information about music phenomena in the history of Vietnam.

In the occasion of his arrival in Hanoi, Knowledge Publishing House in cooperation with Goethe Institute is organizing a meeting with Jason Gibbs to discuss about the book and his research on Vietnamese music. The music stories will be revealed by Jason Gibbs and other guests such as translator Nguyen Truong Quy and rocker Tien Dat.

NGUYỄN THỤY KHA : Hãnh diện 100 năm âm nhạc Việt Nam

Hãnh diện 100 năm âm nhạc Việt Nam

26-08-2017 – 07:17 AM | Văn nghệChia sẻ

Nhìn lại 100 năm âm nhạc Việt Nam, Báo Người Lao Động khởi đăng loạt bài của nhà báo – nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha về những nhạc sĩ tiêu biểu góp phần làm nên sự phát triển của nền âm nhạc Việt Nam, trên các số báo ra ngày thứ bảy hằng tuần

Bây giờ, khi ở thời điểm qua thế kỷ mới được 17 năm, nhìn lại 100 năm trước, cũng là thời điểm bước qua thế kỷ mới (thế kỷ XX) được 17 năm, thấy rõ một bước tiến xa của âm nhạc Việt Nam qua 100 năm.

Bảy đường xâm nhập của âm nhạc phương Tây

Ngày đó, vào năm 1917, tình hình âm nhạc của nước nhà ra sao? Khi ấy, người Pháp vào Việt Nam đã hơn nửa thế kỷ. Sự bành trướng mãnh liệt của âm nhạc phương Tây đi theo bước chân thực dân vào Việt Nam bằng 7 con đường khác nhau. Con đường đầu tiên là xâm nhập dưới hình thức tôn giáo. Trong các trường học của nhà thờ Thiên Chúa giáo (còn gọi là trường dòng) đều có ban hát lễ và học trò đều được học nhạc. Bởi thế, nhiều thầy dòng người Việt Nam đã đặt lời Việt cho các bản thánh ca nước ngoài, sáng tác những bài ca tôn giáo bằng tiếng Việt như thầy dòng Ta đê Đỗ Văn Liu, linh mục Đoàn. Giáo dân còn được học kèn để lập nên dàn kèn của giáo xứ.

Hãnh diện 100 năm âm nhạc Việt Nam - Ảnh 1.

Album « Dư âm » gồm những bản nhạc tiêu biểu của tân nhạc Việt Nam thời kỳ đầu

Con đường thứ hai là thông qua nhạc kèn nhà binh. Năm 1918, dàn kèn hơi Huế được thành lập do ông Bùi Thanh Vân tổ chức gồm 3 bộ (gõ, đồng, gỗ) dưới sự chỉ huy của nhạc sĩ Pháp Fraineau. Năm 1919, dàn kèn hơi Cung Đình (thời Khải Định) do ông Trần Văn Liên chỉ đạo. Năm 1924, dàn kèn hơi nhà binh ở Hà Nội được thành lập do Camille Parmentier chỉ huy, ông Đinh Ngọc Liên làm trợ lý chỉ huy.

Con đường thứ ba là dạy nhạc tại trường và tại các lớp ở tư gia. Khi ấy, tại các trường đều có dạy nhạc và những người Pháp mở lớp dạy nhạc tư gia. Đến năm 1927, ở Hà Nội đã mở trường Pháp Quốc Viễn Đông Âm Nhạc Viện (Concervatoire Francais d’Extrême Orient) do các ông Poineignor và Bilewsky làm giám đốc. Năm 1928, ở Sài Gòn thành lập một tổ chức là Ủy ban Nghệ thuật Sài Gòn (Comité artistique de Sai Gon) do Charles Maritn làm tổng thư ký, chuyên tổ chức các cuộc biểu diễn âm nhạc cho người Sài Gòn thưởng thức, sau có cả lớp dạy đàn piano.

Con đường thứ tư là thông qua các buổi hòa nhạc ở các TP Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng khá phong phú về thể loại. Nhờ thế mà sau khi được xem những người nước ngoài biểu diễn, những nghệ sĩ Việt Nam cũng nhóm họp nhau lại để biểu diễn các tác phẩm nước ngoài, để đến một ngày sẽ biểu diễn các tác phẩm của chính mình.

Con đường thứ năm là thông qua phong trào hướng đạo sinh. Để sinh hoạt trong hướng đạo sinh, nhiều đội viên đã tham gia học nhạc, ca hát những ca khúc « điệu Tây, lời ta » để rồi đến một ngày sẽ hát những bài ca hướng đạo của chính mình.

Con đường thứ sáu là thông qua phim ảnh, đĩa hát, đài phát thanh. Nhờ phim ảnh, đĩa hát, đài phát thanh, người Việt Nam thời đó đã biết đến nhiều tác phẩm nước ngoài và các danh ca nước ngoài như Tino Rossi, Luciene Boyer…

Con đường thứ bảy là thông qua những nhóm hoạt động cách mạng ở nước ngoài mang những bài ca cách mạng từ nước ngoài trở về. Cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc (Chủ tịch Hồ Chí Minh) đã phỏng dịch lời « Quốc tế ca » ra tiếng Việt bằng thơ lục bát để dễ truyền bá. Đến năm 1929, Trần Phú dựa vào bài thơ này làm lại thành ca từ cho sát với giai điệu nhạc để hát lên. Và sau đó là Lê Hồng Phong cùng Trần Bình Long sửa lại một lần nữa để thành ca từ phổ biến như ngày nay.

Sức mạnh tự cường của âm nhạc cổ truyền

Trong khi âm nhạc phương Tây xâm nhập Việt Nam theo 7 con đường nói trên thì âm nhạc cổ truyền Việt Nam lại khiến các nhạc sĩ phương Tây bàng hoàng khi Ban Cổ nhạc Việt Nam đi biểu diễn ở Pháp vào năm 1911. Nhạc sĩ Claude Debussy khi nghe nhạc tuồng Việt Nam đã từng nhận xét: « Người An Nam giới thiệu một mầm mống của thứ opera có cấu trúc theo công thức bộ bốn. Chỉ có điều ở đó nhiều thần thánh hơn, ít trang trí hơn. Một cây kèn (chắc là kèn bóp) nhỏ bé, cuồng nhiệt dẫn dắt cảm xúc. Một trống to tạo nên nỗi kinh hoàng… và chỉ có thế thôi. Không cần có nhà hát cầu kỳ, không có dàn nhạc giấu kín. Chỉ có nhu cầu bản năng nghệ thuật tự sáng tạo để tự thỏa mãn mình… Nó không gào lên những cảm xúc mà làm cho cảm xúc được che mờ đi. Nó không trưng ra thành giao hưởng nhưng vẫn là ẩn dụ. Nhưng sự che mờ và ẩn dụ ấy lại nằm trong một hình thực được chọn lựa cực kỳ cẩn thận và tóm lại, rất rõ ràng… »

Chính trong bối cảnh hai phía của thực trạng đó, âm nhạc Việt Nam lại nhấn thêm một nét tự cường nữa bằng bản lĩnh từ âm nhạc cổ truyền. Đó là việc nhạc sĩ Cao Văn Lầu lần đầu sáng tác bản « Dạ cổ hoài lang ». « Dạ cổ hoài lang » được Cao Văn Lầu viết trong một tâm trạng đặc biệt, khi ông lấy vợ mà không sinh con suốt 3 năm ròng. Luật lệ phong kiến đã gây nên bi kịch chia lìa vợ chồng ông do mẹ yêu cầu. Trong tâm trạng đó, Cao Văn Lầu đã viết « Dạ cổ hoài lang » để nói lên tình yêu của người vợ khi vợ chồng xa nhau. Sau khi « Dạ cổ hoài lang » ra đời thì ít lâu sau, vợ chồng ông sinh cậu quý tử đặt tên là Cao Văn Hùng. Ông Cao Văn Hùng khi đi làm cách mạng thì lấy tên là Cao Kiến Thiết, từng là đại sứ Việt Nam tại Mông Cổ. Bản « Dạ cổ hoài lang » là một sáng tác âm nhạc của Cao Văn Lầu, sau được nhân gian phát triển tiếp các nhịp để trở thành những bản vọng cổ lưu truyền trong nhân gian và phát triển thành cải lương.

Cuộc hôn phối mang dấu ấn thời đại

Trong thuở ban đầu thai nghén, nếu « Dạ cổ hoài lang » là một sáng tạo âm nhạc theo hướng bảo tồn âm nhạc cổ truyền thì những bài thánh ca của thầy dòng Ta đê Đỗ Văn Liu, linh mục Đoàn lại là những sáng tạo âm nhạc tiếp nhận tinh hoa âm nhạc phương Tây. Khi người Nam Bộ khoét lõm phím guitare và lên lại dây (chỉ có 5 dây) theo cao độ hò, xừ, xang, cống, líu thì nhiều người Việt Nam khác lại học chơi thành thạo các bản nhạc nước ngoài bằng guitare Espagnole (Tây Ban Nha) hay guitare Hawai’enne (Ha Viên hay Hạ Uy Di). Theo hai phía của ứng xử đó, âm nhạc Việt Nam bắt đầu làm mới mình trên sân khấu cải lương, sân khấu chèo, sân khấu tuồng, sân khấu bài chòi và cũng bắt đầu dần dà có những bài hát Việt Nam ký âm theo khuông nhạc và nốt nhạc thất cung của Tây phương bên cạnh việc hát những bài hát Tây mà lời Việt.

Sau cuộc khởi nghĩa Xô Viết Nghệ Tĩnh thất bại, nhiều chiến sĩ cách mạng của Đảng bị bắt vào tù. Những ngày ở trong ngục tù, bằng cách truyền miệng với các đồng chí xung quanh, nhạc sĩ cách mạng Đinh Nhu đã sáng tác hành khúc « Cùng nhau đi hùng binh » năm 1930. Nếu thời gian trước là thuở ban đầu hoài thai thì việc hành khúc « Cùng nhau đi hùng binh » của Đinh Nhu có thể coi như sự khai sinh của tân nhạc hay không? Cũng đã có rất nhiều bàn luận. Vì hành khúc chỉ được truyền miệng, sau này mới được nhạc sĩ Đỗ Nhuận ghi lại nên dù có thể đã khai sinh nhưng tờ khai sinh (bản nhạc) thì lại chưa có. Đến năm 1935, nhạc sĩ Trần Ngọc Quang đã viết bài hát « Nghề cinema » và ấn hành bản nhạc tại nhà in Đông Tây 193 Hàng Bông. Song xem vào văn bản đã in, thấy rằng bài hát đã không được ký âm chuẩn mực, chính xác. Bởi thế, cái mốc quan trọng này cũng chỉ được dùng để tham khảo. Chỉ đến khi các nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên, Nguyễn Xuân Khoát, Lê Thương… có những sáng tác của mình, được ký âm chuẩn mực và ấn hành trên tờ Ngày nay tháng 9-1938, thì lúc đó, tờ khai sinh Tân nhạc Việt Nam mới chính thức được công nhận.

Suốt 100 năm qua, tân nhạc Việt Nam đã được vun đắp, phát triển bởi các thế hệ nhạc sĩ của các thời kỳ: Tiền chiến (1938-1945), chống Pháp (1945-1954), chống Mỹ (1954-1975), hậu chiến (1975-1986), đổi mới (1986 – đến nay), trong đó có những nhạc sĩ tiêu biểu cho từng thời kỳ, ít nhất cũng đủ 100 người đáng để hãnh diện với 100 năm trong lịch sử âm nhạc Việt Nam. 

Kỳ tới: Nguyễn Xuân Khoát – Anh cả tân nhạc

Nguyễn thụy Kha

Giao hoan hai chiều

Tin liên quan

Nguyễn Thụy Kha: Nguyễn Xuân Khoát – Anh cả tân nhạc

Nguyễn Xuân Khoát – Anh cả tân nhạc

01-09-2017 – 10:59 PM | Văn nghệChia sẻ

Sinh thời của ông và cho đến hôm nay, nhiều thế hệ nhạc sĩ Việt Nam đương đại đều gọi nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát bằng cái tên trìu mến « Người anh cả tân nhạc »

Vào đầu thế kỷ trước, phố Nhà Thờ Hà Nội nơi Nguyễn Xuân Khoát sinh ra là nơi vang lên tiếng chuông nhà thờ Lớn, ngoài đường thường vọng trong không gian những giai điệu nhạc châu Âu, nhưng những âm thanh phương Tây đó không lấn át được những âm thanh phương Đông thuần Việt. Đó là tiếng trống lễ đình Phạm Ngũ Lão, tiếng sáo diều vi vút bãi cỏ sau nhà chung, tiếng dô hò của bác phu xe bò, tiếng hòa điệu dàn bát âm vỉa hè, tiếng trống quân dịp rằm trung thu. Và cuối cùng, lá chắn hiệu nghiệm nhất không cho tâm hồn Việt nhiễm chất Tây là lời ru con của mẹ. Tất cả đã thấm vào Nguyễn Xuân Khoát, dinh dưỡng trong cậu bé một tài năng âm nhạc Việt Nam đầy tự hào và trân trọng.

Tìm đến chân trời mới

Ông từng kể lại với tôi những kỷ niệm học nhạc thời thanh xuân mơ mộng. Năm 27 tuổi (1927), Nguyễn Xuân Khoát cùng các bạn Nguyễn Hữu Hiếu, Nguyễn Văn Giệp… vào học « Viễn Đông Âm nhạc viện ». Sau 3 năm, người Pháp quyết định đóng cửa trường nhạc này và buông thõng một câu nhận định: « Người Việt Nam không có khả năng âm nhạc ».

Nguyễn Xuân Khoát - Anh cả tân nhạc - Ảnh 1.

Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát Ảnh: TƯ LIỆU

Nguyễn Xuân Khoát cùng các bạn đã ở tuổi « tam thập nhi lập » đành lủi thủi bước ra đường, kiếm ăn bằng việc đi chơi đàn ở các hộp đêm. Song chính trong những ngày tuyệt vọng nhất, âm nhạc cổ truyền Việt Nam đã cứu sống, hồi sinh Nguyễn Xuân Khoát. Chính trong nỗi mệt mỏi và chán chường từng đêm vác đàn đi về từ hộp đêm, Nguyễn Xuân Khoát lại nghe vẳng đâu đây tiếng đàn từ chơi một giai điệu cổ, tiếng phách bay ra từ xóm ả đào. Tình cờ đâu đó, vọt căng tiếng đàn bầu. Những âm thanh ấy cùng những âm thanh thuở ấu thơ đã dắt đưa Nguyễn Xuân Khoát bước sang một chân trời mới. Ông lặng lẽ học chèo, học ca trù, phổ những bài ca dao như « Thằng Bờm », « Con voi », « Con cò mày đi ăn đêm »… và viết những bài hát mới mang âm hưởng dân ca như « Bình minh »…, đặc biệt là độc tấu piano « Trống Tràng thành » lấy cảm hứng từ « Chinh phụ ngâm ». Không tham gia nhóm Myosotis của Thẩm Oánh, Dương Thiệu Tước…, cũng không tham gia nhóm Tricea của Văn Chung, Lê Yên… nhưng Nguyễn Xuân Khoát rất ủng hộ Nguyễn Văn Tuyên trong việc đi xuyên Việt vận động truyền bá nhạc cải cách. Chính ông và Nguyễn Văn Tuyên đã có bài hát in trên Báo Ngày Nay mùa thu năm 1938, như tờ khai sinh cho tân nhạc Việt Nam đã nhiều năm hoài thai. Ở Nguyễn Văn Tuyên là « Kiếp hoa », còn ở ông là « Bình minh ».

Một lần khác, ông hỏi tôi về tiếng chũm chọe. Thấy tôi lúng túng, ông cười. Càng dấn thân vào tìm hiểu âm nhạc dân tộc, Nguyễn Xuân Khoát càng thấy cái riêng, cái độc đáo của nhạc Việt. Rút kinh nghiệm từ các nhóm nhạc trên, ông cùng Đoàn Phú Tứ, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Lương Ngọc, Phạm Văn Hạnh và Nguyễn Xuân Sanh lập ra nhóm Xuân Thu Nhã Tập đầu tháng 6-1942 với tư tưởng hướng về dân tộc nhưng có tuyên ngôn rõ ràng và sắc sảo: « Nhạc phát sinh muôn ngàn khúc điệu, tiết tấu trong vạn vật, trong văn thơ, trong nghệ thuật, trong tư tưởng, hành vi. Không có nhạc là không có gì hết… ». Hướng theo tư tưởng này, Nguyễn Xuân Khoát đã phổ bài thơ « Xây mơ » của Nguyễn Xuân Sanh và đặc biệt là « Màu thời gian » của Đoàn Phú Tứ với một phần đệm piano đặc sắc đến tận bây giờ. Ngày ấy, nếu Lưu Hữu Phước kết hợp với Thế Lữ làm ra ca kịch « Tục lụy » thì Nguyễn Xuân Khoát lại kết hợp với Thế Lữ làm ra ca kịch « Trầm Hương Đình ». Ca khúc « Chào người chìm bóng » là ca khúc rất hay mà Nguyễn Xuân Khoát viết cho ca kịch này từ phần lời của Thế Lữ.

Tiếng lòng thời « Uất hận »

Mang bao khát vọng tuổi trẻ mong dấn thân vào đóng góp cho âm nhạc nước nhà nhưng với sự nhạy cảm của tâm hồn nghệ sĩ, Nguyễn Xuân Khoát đã nhìn thấy sự bế tắc của một nghệ sĩ trong đất nước nô lệ. Ông đã bỏ lại những lê lết chán chường tại các hộp đêm. Đầu năm 1945 Ất Dậu, khi nạn đói từ nông thôn kéo về Hà Nội, cũng là lúc Nguyễn Xuân Khoát nhập Đoàn kịch Anh Vũ với Thế Lữ, Đoàn Phú Tứ, Bùi Công Kỳ, Văn Chung… biểu diễn xuyên Việt. Trong vốn liếng nhạc phẩm mang theo có thêm bài « Uất hận ». Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, khi ở Hà Nội, Nguyễn Hữu Hiếu đã chơi bằng đàn acmonium bản « Tiến quân ca » của Văn Cao vào chiều 17-8-1945; ở miền Trung, Nguyễn Xuân Khoát vừa tự đệm bằng accordion vừa hát « Uất hận ». Khi trở về Hà Nội, Nguyễn Xuân Khoát đã có bài viết quan trọng « Nguyện vọng âm nhạc » trên Tạp chí Tiên Phong của Hội Văn hóa cứu quốc và tham gia hoạt động cho Hội Khuyến nhạc của ông Lưu Quang Duyệt cùng Nguyễn Hữu Hiếu và Nguyễn Văn Giệp. Các ông cũng lập thành dàn nhạc chơi ở quán Nghệ Sĩ (Nhà Khai Trí Tiến Đức – Hàng Trống). Dàn nhạc của đất nước tự do vừa thoát khỏi xích xiềng nô lệ đã có một ứng xử ấn tượng trước những tên lính thực dân đang lăm le cướp lại đất nước này.

Sau đêm 19-12-1946, Nguyễn Xuân Khoát gia nhập Đoàn kịch Tháng Tám của Bộ Nội vụ rút ra Vân Đình. Lại những đêm trình diễn ở vùng tự do. Từ đó, Nguyễn Xuân Khoát cứ đi dần lên Việt Bắc theo kháng chiến. Trên đường đi, ông đã chứng kiến cảnh các nhà thờ bị tàn phá. Ngay khi lên tới Việt Trì, ông đã viết ra một tác phẩm lớn cho kháng chiến. Đấy là « Tiếng chuông nhà thờ » độc đáo, mang âm hưởng phảng phất « Trấn thủ lưu đồn ».

Sau khi viết xong « Tiếng chuông nhà thờ », Nguyễn Xuân Khoát đã rời Đoàn Văn nghệ Kháng Chiến, nhập ngũ. Là nhạc sĩ mặc áo lính, bên cạnh việc đeo trên vai chiếc đàn gió hành quân và biểu diễn, Nguyễn Xuân Khoát đã có thêm những sáng tác mới như « Đoàn quân cứu thương », « Chiều Việt Bắc »…, đặc biệt là « Hát mừng chiến thắng » chỉ ngắn gọn một đoạn đơn với 16 nhịp 2/4. Mọi hy sinh, mọi đau thương lớn lao của kháng chiến được cô đọng, được tinh chất thành niềm vui chiến thắng nhỏ bé nhưng rất tầm vóc. Với nét lạc quan ấy, Nguyễn Xuân Khoát đã tự vượt qua mọi phức tạp của kỹ thuật để đạt tới độ giản dị đầy tự tin với âm hưởng dân ca Bắc Bộ. Từ sự tự tin ấy, sau thời gian ngắn tham gia quân đội, giữa lúc nhiều đồng nghiệp rời bỏ chiến khu « dinh tê vào thành », Nguyễn Xuân Khoát lại nhận trọng trách ở Đoàn Văn công Nhân dân Trung ương như một lời khẳng định đích thực về nền văn nghệ cách mạng « Dân tộc – hiện đại – đại chúng ».

Tạo sự chung sống giữa thanh nhạc dân tộc và phương Tây

Lúc ở đoàn văn công, sau những thử nghiệm ấu trĩ dùng dương cầm đệm cho hát chèo theo kiểu cộng minh, Nguyễn Xuân Khoát đã cùng các đồng nghiệp tạo ra bộ phận nghiên cứu thanh nhạc dân tộc làm nền tảng cho nền kịch hát mới Việt Nam, tạo nên sự chung sống giữa thanh nhạc dân tộc và phương Tây như ngôi nhà có móng và tường, có thể xây nhiều tầng. Còn âm nhạc ta như ngôi nhà chỉ có cột và nền. Hai kiến trúc khác nhau đều bền vững trong mỗi vẻ đẹp khác nhau. Nốt của phương Tây là nốt định âm; còn nốt của ta là nốt nhấn nhá, nhiều phụ âm nên không cần sự nâng đỡ của hòa âm. Sự chung sống này giống như một quần thể kiến trúc giữa nhà cao tầng với những đình chùa, miếu mạo.

Sau giải phóng Điện Biên, mang quan niệm ấy, Nguyễn Xuân Khoát đã thực hiện một bản hành khúc hợp xướng mở đầu thời kỳ hòa bình mang tên « Ta đã lớn », sử dụng một đoạn khá dài trong bài thơ dài « Ta đi tới » của Tố Hữu. Bản hành khúc hợp xướng mang âm điệu hào sảng với bút pháp của sự gân guốc, khỏe khoắn pha sắc thái kịch tính đan xen, điểm xuyết có tính chấm phá giữa đặc điểm truyền thống dân tộc với phong cách hành khúc phương Tây. Thủ pháp bao quát toàn tác phẩm là điệp cụm từ thay vì cho âm nhạc cổ truyền dùng tiếng đệm. Hình tượng « lớn dậy » kiểu « Phù Đổng » được khắc họa rõ trong những mô phỏng với bước nhảy quãng 7 và quãng 8. Âm hưởng dân ca đồng bằng Bắc Bộ đã mềm mại luồn vào hành khúc dường như khẳng định sức mạnh chính nghĩa mang đạo lý Việt Nam. Đoạn Coda với quãng 8 mở đầu và những bước lùi đồng âm mang âm hưởng dân ca Nam Bộ như Lưu Hữu Phước đã từng làm với « Lên đàng ». Sức mạnh Việt Nam mãi mãi như đợt sóng trào dâng…

Với tầm vóc như vậy, khi Hội Nhạc sĩ Việt Nam thành lập cuối năm 1957, Nguyễn Xuân Khoát được bầu làm chủ tịch hội. Suốt những năm tiếp theo của chiến tranh chống Mỹ, cùng với Tổng Thư ký Đỗ Nhuận, Nguyễn Xuân Khoát đã tạo dựng được một đội ngũ âm nhạc hùng mạnh như một binh chủng đặc biệt với sức công phá của âm thanh còn lớn hơn bom đạn, tạo nên bức tranh âm nhạc thời kỳ chống Mỹ hoành tráng nhất, rock nhất từ trong bản thể âm thanh… 

Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát sinh ngày 11-2-1910 tại phố Nhà Thờ Hà Nội, mất ngày 7-5-1993 tại Hà Nội, thọ 84 tuổi. Sinh thời của ông và cho đến hôm nay, nhiều thế hệ nhạc sĩ Việt Nam đương đại đều gọi ông bằng cái tên trìu mến « Người anh cả tân nhạc » hay « Người anh cả làng nhạc » hoặc thân thiết hơn: « Cụ Cả Khoát ». Có lần mời ông đến uống rượu ở phố Nhà Thờ, ông đã từng rất vui yêu cầu: « Nào rót cho cụ cả một chén ».

Nguyễn Xuân Khoát đam mê âm nhạc trong một niềm ám ảnh kỳ dị. Ngay cả ở tuổi già, lúc đau ốm tưởng chừng không thể gượng nổi, thế nhưng, nếu có ai đến bàn điều gì về âm nhạc thì con người âm nhạc của ông lại bừng sáng, tỉnh táo lạ thường. Ông hiểu âm nhạc đến cốt lõi, rung động trong từng nhấn nhá của nốt để mường tượng, để bay về nhiều phía mơ hồ của tâm linh. Và có lẽ vì thế, ông thường buồn nhưng không nặng nề suy nghĩ. Sống trong một căn phòng đơn sơ, nội thất tuềnh toàng của cuộc sống thanh đạm, gia tài lớn nhất mà ông dành tặng cho đời là nhân cách nghệ sĩ và những bản thảo đã hoàn chỉnh hay còn dang dở. Những năm gần cuối đời, dù sống trong cảnh túng thiếu thường trực, ông vẫn không hề ngừng làm việc. Nhiều bài hát trẻ thơ được ông viết ra bằng tâm hồn lão nhi. Ông hình như sinh ra để làm âm nhạc và đón nhận cảm xúc ở cuộc đời. Vừa cặm cụi làm việc, ông vừa hoàn toàn tin tưởng về triển vọng của nền âm nhạc hiện đại Việt Nam. Với lớp đàn em, lớp trẻ, ông có một cái nhìn vô tư, công bằng trước những tài năng âm nhạc.

(*) Xem Báo Người Lao Động các số thứ bảy từ ngày 26-8

Nguyễn Thụy Kha

Tin liên quan

Huỳnh Trọng Khang: Tân nhạc Việt Nam dưới mắt Jason Gibbs

31-12-2019 – 05:24 AM | Văn nghệChia sẻ

Sau nhiều năm bỏ công sức nghiên cứu âm nhạc Việt Nam (từ năm 1993), Jason Gibbs (hiện đang làm việc ở Thư viện Công cộng San Francisco, Mỹ) đã cho ra đời nhiều bài tiểu luận về tân nhạc Việt Nam, cũng như phân tích ảnh hưởng của phương Tây đối với âm nhạc Việt Nam.

Các bài viết này được tập hợp và in thành sách « Rock Hà Nội, Bolero Sài Gòn – Câu chuyện tân nhạc Việt Nam » (Nguyễn Trương Quý dịch, Phanbook và NXB Đà Nẵng ấn hành 2019), một công trình công phu mà nếu không dành tình yêu đối với âm nhạc Việt, tác giả khó có thể làm được.

Cũng như nhiều nhà nghiên cứu đi trước, Jason Gibbs bị hấp dẫn bởi tân nhạc Việt Nam từ thuở khởi phát những « bài ta theo điệu Tây » đến những bản nhạc trẻ. Dưới mắt người khách lạ, bức tranh tân nhạc Việt hiện lên từng khung hình một, xâu chuỗi nhau thành một bức tranh tổng thể giúp người đọc hình dung được tiến trình lịch sử của tân nhạc.

Là một người phương Tây, tác giả Jason Gibbs hiểu câu chuyện âm nhạc từ buổi bắt đầu. Ở đó, ông biết những tác động của âm nhạc phương Tây đến âm nhạc Việt Nam, đã làm thay đổi diện mạo của một loại hình nghệ thuật, đồng thời đánh dấu sự thay đổi của giới sáng tác, khán giả về cách tiếp nhận một nhân sinh quan mới.

Tân nhạc Việt Nam dưới mắt Jason Gibbs - Ảnh 1.

Câu chuyện tân nhạc Việt Nam là câu chuyện dài, nhiều thăng trầm và đầy biến động, mà không phải ai cũng kiên nhẫn lắng nghe huống chi tìm hiểu, nghiên cứu. Đọc danh mục tài liệu tham khảo của Jason Gibbs mới thấy hết sự tận tâm của ông, khi không ngại đào xới lịch sử để có cái nhìn chân thật về một thời kỳ đã thành quá vãng. Các tiểu luận của ông, một cách gián tiếp, là chỉ dấu để người đọc tìm kiếm thêm những tài liệu bên ngoài cuốn sách. Trong hình thức những bài rời, các tiểu luận cho thấy sự tiếp cận của ông ở mức cố khái quát hóa và truy ngược về nguồn. Thông qua những bài báo viết trong thời điểm đó, Jason Gibbs không chỉ tái dựng không khí xã hội, nơi mà những thanh âm của nhạc ngũ cung nhường chỗ dần cho âm nhạc Tây phương. Nơi mà cùng với thời gian là sự hưng thịnh rồi thoái trào của những loại hình trình diễn sân khấu như « hát ả đào ».

Viết về những sự kiện này, trong giọng của Jason Gibbs ta thấy rõ có nhiều tiếc nuối. Dù khước từ đi sâu vào phân tích cảm tính chất lãng mạn, đôi khi sướt mướt vốn thường gặp đối với đại bộ phận công chúng yêu nhạc Việt Nam khi nhắc về nhạc tiền chiến hay bolero, ông cũng không giấu được sự lay động trước thứ tình cảm phương Đông, tiếng nói từ phương xa của ông đánh thức con người bản xứ trong ta một thứ tình luyến lưu với chính nền âm nhạc của mình. Cứ như nghe lại một câu chuyện cổ tích và nhận ra ẩn sau cái vỏ giản dị của nó là cả một bài học.

Là một người chơi nhạc, bản thân ông đã có mối gắn kết sâu xa với tâm hồn những nhạc sĩ. Là một nhà nghiên cứu, ông chú trọng vào nhạc thuật, những đặc điểm ngôn ngữ, từ đó mới nhận ra mối tương giao giữa đời sống với âm nhạc. Quá trình xây dựng tác phẩm này, ông cũng tự hoàn thành danh mục hàng ngàn bài hát cho chính mình. Biết tiếng Việt, ông có thể phân tích ca từ để từ đó phát ra được một thứ cảm thức chung tác động đến các nhạc sĩ đương thời. 

Huỳnh Trọng Khang

Tin liên quan

THÚY BÌNH :Dấu ấn nhạc sĩ trẻ

Dấu ấn nhạc sĩ trẻ

SGGP Thứ Ba, 23/4/2019 08:08 Trong những ngày tháng 4 lịch sử này, các thành viên nhóm HAN gồm những nhạc sĩ trẻ của Hội Âm nhạc TPHCM đã vui mừng đón nhận các bằng khen, Giải thưởng Văn học nghệ thuật (VHNT) 5 năm lần thứ 2 của UBND TPHCM trao tặng cho 3 ca khúc: Guitar lính đảo (Nguyễn Quang Vinh), Công ơn Hùng Vương (Hoài An) và Nhật ký của mẹ (Nguyễn Văn Chung). 

Niềm hạnh phúc và tự hào ấy đã lan tỏa đến nhiều nghệ sĩ trẻ, là động lực thúc đẩy các tay viết mạnh dạn đầu tư cho sáng tác, sáng tạo nghệ thuật, góp những giai điệu hay, ca từ đẹp vào vườn hoa muôn sắc của VHNT TPHCM. 

Dấu ấn nhạc sĩ trẻ ảnh 1

Nhóm HAN biểu diễn trong chương trình nghệ thuật “Bài ca người lính” Cách đây 5 năm, nhóm HAN được thành lập hội tụ những nhạc sĩ trẻ, năng động, đa tài. Mỗi thành viên của nhóm có thể sử dụng vài loại nhạc cụ, họ sáng tác những tác phẩm âm nhạc đáp ứng nhu cầu của đời sống xã hội. Nhóm vừa đàn vừa hát, tham gia nhiều chương trình giao lưu biểu diễn nghệ thuật, phục vụ văn nghệ ở TPHCM và các tỉnh, thành. Đặc biệt, đang trong độ chín muồi của tay nghề, lại tâm huyết nên nhóm đã cho ra đời rất nhiều sáng tác mới, chất lượng, đậm chất trẻ, dễ dàng tiếp cận được công chúng yêu nhạc.

Nhiều tác phẩm của nhóm đã lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội. Sáng tác Guitar lính đảo đã trở thành một ca khúc nằm lòng của nhiều chiến sĩ biên phòng, hải quân, công an, đoàn viên thanh niên, sinh viên, học sinh. Ca khúc của nhạc sĩ Nguyễn Quang Vinh sớm được yêu thích và thường xuyên góp mặt trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật lớn nhỏ, các chương trình ca nhạc giao lưu hướng về biển đảo quê hương, hát về người lính bộ đội Cụ Hồ. 

Nhật ký của mẹ khi ra đời và được dựng MV với kinh phí đầu tư chỉ 3 triệu đồng; bản hòa âm của nhạc sĩ Tuấn Mario, ca sĩ Hiền Thục thể hiện, nghệ nhân Trí Đức trình diễn tranh cát, góc máy quay của nhạc sĩ Vũ Quốc Bình; đã thành công ngoài mong đợi. Đặc biệt, ca khúc đã trở thành một bài hát truyền thống quen thuộc dành cho các bệnh viện sản khoa. Riêng Bệnh viện Từ Dũ cũng đặt ra kế hoạch sử dụng những hình ảnh và ca từ của bài hát để trang trí trong khuôn viên bệnh viện. Không chỉ vậy, sáng tác đậm tình mẫu tử này còn vươn ra thế giới, được Trung tâm Casa Musica của Đức đưa vào Tuyển tập các ca khúc quốc tế; được dịch sang tiếng Nhật để biểu diễn và đưa vào giáo trình kể chuyện DVD để giảng dạy trong các trường tiểu học ở Nhật Bản. 

Ca khúc Công ơn Hùng Vương với phần hòa âm của nhạc sĩ Lý Huỳnh Long, được thể hiện qua giọng ca Võ Hạ Trâm, là một sáng tác mang đậm chất rock, giai điệu vừa mượt mà vừa mạnh mẽ, lời ca giản dị nhưng thể hiện đủ đầy sự hoành tráng của một giai đoạn lịch sử dựng nước, giữ nước của ông cha. Đây là một sáng tác nằm trong loạt ca khúc được nhạc sĩ Hoài An đầu tư từ năm 2001 đến nay, theo chủ đề huyền sử – truyền thuyết, gồm: Tiếng trống Mê Linh, Bạch Đằng giang, Hào khí Thăng Long, Tinh thần Đông A, Sơn Tinh – Thủy Tinh, Ngọn cờ lau, Chuyện thành Cổ Loa, Cổ tích Thạch Sanh, Bánh chưng bánh dày, Trương Chi – Mỵ Nương… 

Các sáng tác âm nhạc tiêu biểu được biểu dương trong đợt giải thưởng VHNT lần này đã ghi điểm cho một thế hệ nhạc sĩ trẻ dần trưởng thành, nỗ lực mang đến đời sống âm nhạc thành phố những sáng tác chất lượng với tính thẩm mỹ, nghệ thuật cao, góp phần phát huy vai trò, giá trị của âm nhạc đối với đời sống xã hội, xây dựng một nền âm nhạc trẻ Việt Nam phong phú, chất lượng.


THANH PHƯƠNG/ RFI : Mùa Xuân qua những ca khúc bất hủ


Mùa Xuân qua những ca khúc bất hủ

Thanh Phương Phát Thứ Hai, ngày 04 tháng 2 năm 2019

Mùa Xuân qua những ca khúc bất hủ

  Thiếu nữ áo dài và hoa đào trong dịp Tết Nguyên đán tại Việt Nam (Ảnh chụp ngày 22/01/2017) Reuters

Bên cạnh ca khúc « Ly rượu mừng » ( mà đến đầu năm 2016 mới được cho phép hát ở Việt Nam ! ), cứ mỗi Tết đến, những ca khúc quen thuộc của mùa Xuân lại rộn ràng cất lên trong các chương trình văn nghệ mừng năm mới. Đại đa số các sáng tác bất hủ về chủ đề Xuân đều là những bài hát có từ trước năm 1975. Trước thềm năm mới Kỷ Hợi, hôm nay chúng tôi xin mời quý vị điểm qua một số bản nhạc Xuân tiêu biểu, với sự tham gia của giáo sư – nhạc sĩ Trần Quang Hải tại Paris.

Một trong những ca khúc xưa nhất về mùa Xuân, chắc ai cũng biết, đó là « Xuân đã về » (1950) của nhạc sĩ Minh Kỳ. Với giai điệu nhịp nhàng và tiết tấu rộn ràng, « Xuân đã về » miêu tả thật sống động cảnh vật mùa xuân trên cánh đồng quê Việt Nam. Nghe ca khúc này, ai cũng cảm thấy lòng phơi phới, yêu đời.

Và chắc cũng không ai mà không biết đến ca khúc vui tươi, rộn ràng không kém, đó là « Anh cho em mùa Xuân » của nhạc sĩ Nguyễn Hiền, phổ thơ Kim Tuấn :

Anh cho em mùa xuân, nụ hoa vàng mới nở

Chiều đông nào nhung nhớ

Đường lao xao lá đầy, chân bước mòn vỉa phố

Mắt buồn vịn ngọn cây…

Tuy ra mắt từ năm 1962, nhạc phẩm này vẫn được nhiều người ưa thích, và tiếp tục được nhiều ca sĩ trình bày, kể cả trong giới trẻ hiện nay. Bài hát được viết theo điệu tango, nhưng cũng nhiều người hát theo điệu Cha Cha Cha cho nó sôi động hơn.

Nhưng bên cạnh đó, có những ca khúc tuy không được phổ biến nhiều bằng, nhưng cũng là những sáng tác rất hay về mùa Xuân, như ghi nhận của nhạc sĩ Trần Quang Hải:

« Ví dụ như « Xuân Thôn Dã » hoặc « Xuân Miền Nam » của ông Văn Phụng cũng rất là hay, còn Hoàng Trọng cũng có một bài rất nổi tiếng, đó là bài « Gió Mùa Xuân Tới ». Một bài khác cũng được nhiều người biết đến, do nữ ca sĩ Thu Hương từng hát, đó là bài « Gái Xuân » của Từ Vũ, phổ thơ của thi sĩ Nguyễn Bính và sau này cũng được nhiều ca sĩ hát.

Còn bài « Mộng Chiều Xuân » của ông Ngọc Bích là một trong bài hát về Xuân theo điệu tango. Ngay như ông Phạm Đình Chương cũng có viết một bài vào năm 1953, đó là « Xuân Tha Hương ». Bài này cũng rất nổi tiếng, nhưng điệu nhạc hơi buồn, vì ông nói đến lúc mới di cư vào Nam, còn nhớ về quê mẹ, cho nên được viết theo cung thứ, buồn hơn là bài « Ly Rượu Mừng ».

Theo nhạc sĩ Trần Quang Hải, cố nhạc sĩ Phạm Duy cũng là một người có rất nhiều sáng tác về mùa Xuân, mà tiêu biểu là ca khúc « Xuân Ca »:

 » Phạm Duy là người sáng tác rất nhiều bài Xuân nổi tiếng, như bài « Xuân Ca », được nhiều người hát, hay bài « Hoa Xuân » « Tuổi Xuân ». Nhưng có một bài mà tôi còn đặt nghi vấn là bài « Bến Xuân », viết chung với ông Văn Cao, nhưng trong tất cả các tài liệu, họ chỉ đề « Bến Xuân » là của Văn Cao. Theo tôi, bài này do cả hai người viết trước năm 1954. « Bến Xuân » là một bài hát rất hay, rất êm dịu, nhẹ nhàng, chứ không phải là nhạc tranh đấu « .

Đa số những ca khúc về mùa Xuân sáng tác trước năm 75 đều phản ánh một thời kỳ chiến tranh máu lửa và gắn liền với mùa Xuân là hình ảnh của anh chiến sĩ Việt Nam Cộng Hòa, theo ghi nhận của nhạc sĩ Trần Quang Hải.

Một số ca khúc Xuân trước năm 75 cũng phản ánh tâm trạng của người lính phải sống cảnh xa nhà trong những ngày Tết, vì họ phải ở lại tiền đồn heo hút để canh giữ cho người dân được đón năm mới trong thanh bình, mà tiêu biểu nhất chính là « Xuân này con không về » của nhạc sĩ Nhật Ngân, nhạc phẩm bất hủ vốn gắn liền tên tuổi của cố danh ca Duy Khánh. Nhạc sĩ Trần Quang Hải nhắc lại:

« Nhạc sĩ Nhật Ngân viết bài « Xuân này con không về » với dòng nhạc đặc biệt miền Trung, nhạc ngữ rất là miền Trung, âm giai cũng là miền Trung. Thành ra những người nào miền Trung khi hát thì đều làm thoát ra được cái hình ảnh đó, mà anh Duy Khánh là một trong những ca sĩ gốc miền Trung, có một giọng hát rất truyền cảm và gây ra một ảnh hưởng rất lớn trong giới tân nhạc Việt Nam.

Tôi nghĩ đó là một bài về mùa Xuân với một hình ảnh không có gì là hy vọng. Nói rằng « Xuân này con không về » có nghĩa là con phải ở lại đó, hoặc có thể là con bỏ thây nơi sa trường. Đó là những hình ảnh rất đẹp mà anh Duy Khánh đã lột tả được và đã đem bài đó đi khắp nơi trong miền Nam. Tôi thấy đó là một đóng góp rất lớn. »

Tuyệt đại đa số các nhạc phẩm nổi tiếng về mùa Xuân đều là sáng tác ở miền Nam trước năm 75, nhưng đặc biệt có một ca khúc của cố nhạc sĩ Văn Cao, ra đời sau thời điểm đó, trong nhiều năm tưởng đã bị chìm vào quên lãng, nhưng cuối cùng cũng được cho phép hát công khai và dần dần cũng trở thành bất hủ, đó là bài « Mùa Xuân Đầu Tiên », được Văn Cao sáng tác vào dịp Tết Bính Thìn ( 1976 ). Nhạc sĩ Trần Quang Hải kể lại số phận ba chìm bảy nổi của ca khúc này:

« Sau năm 75, tờ báo Sài Gòn Giải Phóng đặt ông Văn Cao viết bài đó và đăng đầu tiên trong số Xuân Sài Gòn Giải Phóng. Nhưng lúc đó, tất cả những bài hát của Văn Cao đều bị cấm. Cho tới gần 20 năm sau mới được hát trở lại. Ông có nói với người là Văn Thao : « Cha viết bài này là muốn mừng cho đất nước được thống nhất và nhân dân được đoàn tụ. Nhưng cái đó chỉ là ước mơ thôi, sau đó thì không được như thế.

Tới khi ông ấy mất vào ngày 20/07/1995, lúc đó tất cả nhạc của ông Văn Cao được hồi phục. Trong buổi lễ 49 ngày ông Văn Cao mất, có một người đứng ra hát « Mùa Xuân Đầu Tiên », được nổi tiếng từ đó, đó là ca sĩ Thanh Thúy, khi ấy mới 17 tuổi. Bài hát này sau đó được phổ biến rộng rãi ở Việt Nam, phần lớn là ở miền Bắc hơn là trong miền Nam. »

Cũng rơi vào buổi giao thời tương tự như « Mùa Xuân Đầu Tiên », đó là « Điệp Khúc Mùa Xuân », một bài hát có tiết tấu nhanh, nhưng vẫn dịu dàng, thích hợp với không khí vừa náo nức vừa mơ màng của những ngày Xuân, với niềm mong ước “tình xuân ơi xin dệt mối yêu thương, từ bao nhiêu năm tình sầu muôn hướng”. Nhạc sĩ Trần Quang Hải cho biết thêm vài chi tiết về sáng tác này của nhạc sĩ Quốc Dũng, một trong những người đầu tiên viết những ca khúc nhạc trẻ bằng tiếng Việt vào đầu thập niên 1970 ở miền Nam:

« Quốc Dũng đã sáng tác rất nhiều bài và đặc biệt là bài « Điệp Khúc Mùa Xuân », viết theo điệu nhạc kích động, sáng tác vào tháng 10/1974, nhưng được nổi tiếng vào thời gian sau 75, được người ở miền Nam hát rất nhiều. Bảo Yến, vợ đầu tiên của Quốc Dũng, đã hát bài này đầu tiên và sau đó được hàng chục ca sĩ khác nối tiếp nhau hát, tại vì bài này có tiết tấu phù hợp với sở thích của giới trẻ. Có thể nói đây là một trong những bài nổi tiếng nhất về mùa Xuân sau 75 tại Việt Nam. »

Chương trình đặc biệt đón Xuân Kỷ Hợi đến đây làm chấm dứt. RFI Việt ngữ rất cám ơn nhạc sĩ Trần Quang Hải tham gia vào chương trình và nhân đây xin chúc toàn thể quý vị thính giả một năm mới an khang thịnh vượng.