Catégorie : NHẠC CỤ VIỆT NAM

ĐẶNG HOÀNH LOAN : LẬP BẢO TÀNG NHẠC CỤ TRUYỀN THỐNG CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM – TẠI SAO KHÔNG ?

LẬP BẢO TÀNG NHẠC CỤ TRUYỀN THỐNG
CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM – TẠI SAO KHÔNG ?

Dự án xây dựng BẢO TÀNG NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM tưởng đã thành hiện thực, thì bỗng phút chốc…úm ba la … thành ra thứ khác, vứt bỏ không thương tiếc nhiều tỉ đồng của dân của nước, không một lời giải thích nguyên do. Ấy đấy, cái lối hành chính “tân quan tân chích sách là thế đấy”.

Thôi thì dự án xây dựng BẢO TÀNG NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM đã tiêu ma, thì vì sao lại không nghĩ tới việc nâng cấp Phòng bảo tàng Nhạc cụ truyền thống các dân tộc Việt Nam – Viện Âm nhạc, thành Bảo tàng Nhạc cụ truyền thống các dân tộc Việt Nam được nhỉ. Tôi nghĩ nên nâng cấp, vì các lí do sau đây :

-Thứ nhất, về thời gian : Phòng trưng bày nhạc cụ truyền thống các dân tộc Việt Nam-Viện Âm nhạc đã được xây dựng tính đến nay ngót 40 năm có lẻ.

-Thứ hai về nhạc cụ hiện vật : Số nhạc cụ hiện vật đang được trưng bày có đầy đủ các nhạc cụ cùng các chi họ nhạc cụ của 54 dân tộc anh em (từ Bắc – Trung-Nam).

– Thứ ba về căn cứ pháp lí : Dự án Xây dựng Viện Âm nhạc đã được Chính Phủ phê duyệt trong đó có phê duyệt Bảo tàng nhạc cụ các dân tộc Việt Nam.

-Thứ tư về nội dung khoa học : Tất cả các nhạc cụ được trưng bày hiện nay đều có lí lịch khoa học, thuyết minh khoa học đầy đủ.

– Thứ năm về số lượng nhạc cụ: Số lượng nhạc cụ hiện vật đang có cũng đã đủ để xây dựng bảo tàng.

– Thứ sáu những bài bản độc tấu, hòa tấu nhạc cụ : Mỗi nhạc cụ trong phòng trưng bày hiện nay đều có đẩy đủ các bản đàn kèm theo. Đây là kho báu vô giá, không thể tìm ở đâu được.

-Thứ bảy về hướng dẫn tham quan : Viện âm nhạc có một tổ hướng dẫn tham quan, được vũ trang kiến thức nghiên cứu nhạc cụ, biểu diễn nhạc cụ khá thành thạo và điêu luyện. Họ chơi được nhiều bản cồng chiêng Mường, Chinh chêng Gia rai, nhiều nhạc cụ các dân tộc Tây Nguyên và các dân tộc miền núi phía Bắc.

Ấy vậy, cái không thì vẫn cứ không, cái hư hao thì thì vẫn cứ hư hao, cấp dưới thì lúng túng, cấp trên đầu họ thì “bận trăm ngàn việc khác” không còn thì giờ để quan tâm (?!), cấp cao hơn thì không biết, hỏi đến đổ lỗi cho cơ chế… Chỉ có số tiền của Nhà nước lấy từ túi dân từ hơn 40 năm qua để sưu tầm, bảo quản nhạc cụ thì đang đứng trước nguy cơ “bỏ thì thương vương thì tội”, “Cha chung không ai khóc”, sự biến mất dần các nhạc cụ của Phòng trưng bày chỉ còn là thời gian.

Tôi xem trên mạng, thấy TS Lê Thị Minh Lí giới thiệu Bảo tàng Kéo Co ở Hàn Quốc thấy thú vị quá lập tức viết bài này để đánh thức sự lãng quên.

ĐẶNG HOÀNH LOAN

Nhà nghiên cứu ĐẶNG HOÀNH LOAN
Hát xẩm
Dàn Klong Put dân tộc Xê Đăng
Đàn đá gong lu tây nguyên
Hát ru cá trong lễ Kin Chiêng Booc May của người Thái
nhạc cụ kèn dài của dân tộc Pu Péo
Nhạc cụ người Co Lao
Dàn chiêng dân tộc Gia Rai
Dàn nhạc đờn ca tài tử miền Nam

Các hướng dẫn viên Phòng trưng bày nhạc cụ Viện Âm nhac biểu diễn. — cùng với Nguyễn Hữu Đạt

Tran Quang Hai Anh Loan thân mến,
Tất cả những đề nghị của anh về việc thành lập Bảo tàng viện nhạc cụ rất chí lý . Tôi đã nghĩ tới việc này từ lâu vì tôi đã làm việc ở Paris trong một viện nghiên cứu có trên 8000 nhạc cụ và đã tham gia việc tổ chức triển lãm nhac cứ thế giới theo từng phân loại: nhạc cụ tự âm vang (idiophone), nhạc cụ da (membranophone), nhạc cụ hơi (aerophone) và nhac cứ dây (cordophone).
Vietnam với 54 sắc tộc, với hàng trăm loại nhạc cụ khác nhau, thêm vào đó có những nhạc công tài giỏi (như em Đặng Hoài Thu và toàn ban nhạc công của Viện Âm nhạc) biết sử dụng nhạc cụ nhiều loại , cũng như tài liệu sách vở âm thanh có đủ thì việc thành lập viện bảo tàng nhạc cụ rất dễ được thực hiện và đủ sức lôi kéo giới trẻ học sinh tới khám phá gia tài của tổ tiên lưu truyền .
Vấn đề thực hiện cần phải có một ủy ban làm việc nghiêm túc để xúc tiến việc làm một cách hữu hiệu .
Nếu cần , tôi sẵn sàng phụ giúp một tay với kinh nghiệm làm việc ở Pháp về tổ chức một viện bảo tàng nhạc cụ (museum of musical instruments) như một số viện bảo tàng nổi tiếng trên thế giới (làm việc tại Department of Ethnomusicology, Musée de l’Homme , Paris từ năm 1968 tới 2009) .

Tôi có soạn thảo một quyển sách « Music of the World » (Nhạc thế giới) với rất nhiều tài liệu âm thanh và bài viết về các loại nhạc cụ .Ngoài ra tôi có tham gia viết bài cho quyển tự điển nhạc cụ (New Grove Dictionary of Musical Instruments) xuất bản tại London năm 1984 . Tôi đã kê khai trên 200 nhạc cụ Viet Nam .

Đó là phần góp ý vào bài của anh Đặng Hoành Loan , một nhà nghiên cứu giàu kinh nghiệm và đã đóng góp rất nhiều trong tất cả những di sản văn hóa phi vật thể về âm nhạc của Việt Nam .

NHẠC SƯ NGUYỄN VĨNH BẢO-GIỚI THIỆU ĐÀN TRANH

NHẠC SƯ NGUYỄN VĨNH BẢO-GIỚI THIỆU ĐÀN TRANH

Nhac su Vĩnh Bao family published on April 3th 2019 “Hiệu Đàn Nhạc Sư Nguyễn Vĩnh Bảo” -Chuyên cung cấp các loại đàn Cổ nhạc và phụ kiện: Đàn tranh 17 dây, 19 dây, 21 dây Đàn Bầu, Đàn Kìm, Đàn Cò, Đàn Gáo, Guitar Cổ thùng Dây đàn, bao đàn, hộp đàn các loại Giá để bài nhạc, Chân để đàn Móng đàn tranh, khoá vặn trục đàn tranh, Song lang ..… -Sản phẩm lưu niệm mang hình ảnh Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo: Áo thun, Ly sứ, Dĩa sứ, Túi xách, Móc khóa,… ============= ➡️Hân hạnh được phục vụ quý khách hàng đến tham quan và mua sắm tại: 134A đường Đinh Bộ Lĩnh, Phường 4, Thành Phố Cao Lãnh, Tỉnh Đồng Tháp. ➡️Hotline: 0764.573.669 (cô Thu Anh) ➡️Email: hieudannsvinhbao@gmail.com ➡️Nhận giao hàng trong Nước và Ngoài nước

NHẠC SƯ NGUYỄN VĨNH BẢO-GIỚI THIỆU ĐÀN KÌM

NHẠC SƯ NGUYỄN VĨNH BẢO-GIỚI THIỆU ĐÀN KÌM

NSVinhBao Family Published on Apr 3, 2019 “Hiệu Đàn Nhạc Sư Nguyễn Vĩnh Bảo” -Chuyên cung cấp các loại đàn Cổ nhạc và phụ kiện: Đàn tranh 17 dây, 19 dây, 21 dây Đàn Bầu, Đàn Kìm, Đàn Cò, Đàn Gáo, Guitar Cổ thùng Dây đàn, bao đàn, hộp đàn các loại Giá để bài nhạc, Chân để đàn Móng đàn tranh, khoá vặn trục đàn tranh, Song lang ..… -Sản phẩm lưu niệm mang hình ảnh Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo: Áo thun, Ly sứ, Dĩa sứ, Túi xách, Móc khóa,… ============= ➡️Hân hạnh được phục vụ quý khách hàng đến tham quan và mua sắm tại: 134A đường Đinh Bộ Lĩnh, Phường 4, Thành Phố Cao Lãnh, Tỉnh Đồng Tháp. ➡️Hotline: 0764.573.669 (cô Thu Anh) ➡️Email: hieudannsvinhbao@gmail.com ➡️Facebook: https://www.facebook.com/HieuDanNSNgu… ➡️Nhận giao hàng trong Nước và Ngoài nước

DANG HOANH LOAN : Tài tử Văn Giỏi

Dang Hoanh Loan Published on Jul 30, 2018 Văn Giỏi họ Trần, sinh 1947 tại Long Trung, huyện Cai Lạy, tỉnh Tiền Giang trong một gia đình trung lưu. Hai bên nội, ngoại của Văn Giỏi rất nhiều người biết đờn hát. Năm 14 tuổi Văn Giỏi chính thức học đờn. Tới năm 22 tuổi (năm 1969) Văn Giỏi lên Sài Gòn lập nghiệp. 50 năm hành nghề, Văn Giỏi không chỉ biểu diễn và dạy đàn, ông còn bỏ công sáng tác hai bản đàn: Đoản khúc Lam Giang và Phi Vân Điệp khúc. « Mục đích sáng tác là làm bài học và bài biểu diễn cho học trò. Và cũng để có cái phần mới mẻ cho các em sau này. Những bài này còn dùng để vô trong những tuồng Cải Lương » như ông đã từng nói.

Tài tử Văn Giỏi

 Tài tử Văn Giỏi

Dang Hoanh Loan Published on Jul 30, 2018 Văn Giỏi họ Trần, sinh 1947 tại Long Trung, huyện Cai Lạy, tỉnh Tiền Giang trong một gia đình trung lưu. Hai bên nội, ngoại của Văn Giỏi rất nhiều người biết đờn hát. Năm 14 tuổi Văn Giỏi chính thức học đờn. Tới năm 22 tuổi (năm 1969) Văn Giỏi lên Sài Gòn lập nghiệp. 50 năm hành nghề, Văn Giỏi không chỉ biểu diễn và dạy đàn, ông còn bỏ công sáng tác hai bản đàn: Đoản khúc Lam Giang và Phi Vân Điệp khúc. « Mục đích sáng tác là làm bài học và bài biểu diễn cho học trò. Và cũng để có cái phần mới mẻ cho các em sau này. Những bài này còn dùng để vô trong những tuồng Cải Lương » như ông đã từng nói.


Lão Hành Khất & Cây Độc Cầm Trên Bến Phà Sông Hậu

Lão Hành Khất & Cây Độc Cầm Trên Bến Phà Sông Hậu

Kenh STD Published on Jul 14, 2018 Chiều qua phà Hậu Giang Chúng tôi xin giới thiệu đến Qúi vị một người nghệ sĩ. Một lão hành khất mù đã quá lục tuần , trên tay với một cây độc cầm tự chế rong ruổi trên bến phà trên sông Hậu để mua vui cho đời và mưu sinh. Và tiếng nhạc đệm này là phát từ cây đọc cầm ấy, chỉ một miếng gỗ, một cái thau nhôm và dây phanh xe đạp, ông Liêm đã sáng chế ra Cây độc cầm này, và suốt 30 năm qua nó đã cùng ông rong rủi khắp nơi từ bến phà Cồn Khương đến Bến Phà Bình Minh này

Kiều Tấn :Tự hào « viên ngọc » cải lương 100 tuổi: Biến nhạc cụ Tây thành guitar cải lương

07/10/2018 06:35

Sự có mặt của cây đàn guitar phím lõm trong dàn nhạc cải lương cho thấy bản lĩnh, óc sáng tạo và tài năng của các thế hệ nghệ sĩ trong việc tiếp thụ, chuyển hóa cái của người thành của mình thật là tuyệt vời, đầy tự hào và đáng trân trọng

Đàn guitar phím lõm còn gọi là lục huyền cầm, guitar móc phím, guitar cổ nhạc, guitar vọng cổ, guitar cải lương, guitar Việt Nam…, chưa một cây đàn nào lại mang nhiều tên đến vậy. Và trong lịch sử các loại nhạc khí Việt Nam, cây đàn này có liên quan đến loại hình nghệ thuật vọng cổ và cải lương.

Tự hào viên ngọc cải lương 100 tuổi: Biến nhạc cụ Tây thành guitar cải lương - Ảnh 1.

Nhạc sĩ Kiều Tấn và cây đàn guitar phím lõm. (Ảnh do nhạc sĩ cung cấp)

Nhạc khí truyền thống khó sánh bằng

Từ lúc guitar phím lõm hình thành năm 1936, bước đường để mang tên « guitar vọng cổ » luôn gắn liền với âm nhạc tài tử qua những bài vọng cổ (nhịp 8 và 16): « Văng vẳng tiếng chuông chùa », « Khóc mồ bạn », « Sao hôm lốm đốm điểm thưa rồi », « Thức trót canh gà », « Đêm khuya trông chồng », « Tình mẫu tử », « Tôn Tẫn giả điên »… được thể hiện bởi các danh ca: Tư Sạng, Tư Bé, Hai Đá, Năm Nghĩa, Tám Thưa, Út Trà Ôn…, phổ biến trên các mặt dĩa: Pathé, Béka, Odéon, Asia và được các danh cầm tiên phong thời bấy giờ: Chín Hòa, Ba Cậy, Armand Thiều, Văn Huệ, Mười Út, Bảy Hàm, Ba Xây… chắp cánh chữ đàn với các hệ thống dây: Xề bóp, Sài Gòn, Rạch Giá, Tứ nguyệt.

Khi bản vọng cổ phát triển lên nhịp 32 (năm 1941) và guitar phím lõm cũng kịp định hình với hệ thống dây « lai » (vào năm 1948), cũng như phát kiến thêm dây « ngân giang » (1958) và « bán ngân giang » sau đó (1969), đã cho thấy sức sống của đàn guitar phím lõm luôn song hành với bản vọng cổ và cũng vì vậy nó được mệnh danh là « guitar vọng cổ ». Tạo dấu ấn lớn nhất phải kể đến đệ nhất danh cầm Văn Vĩ.

Nếu như trước đây dàn nhạc tài tử về cơ bản bao gồm 3 loại nhạc khí chính: kìm – tranh – cò thì khi có bản vọng cổ gia nhập vào kho tàng nhạc mục tài tử, với đa dạng nội dung và nhiều cung bậc tình cảm của bản nhạc này, các loại nhạc khí truyền thống khác khó có thể chuyển tải sánh bằng đàn guitar phím lõm.

Bởi ưu thế vượt trội của cây đàn mới mẻ này là có âm vực rộng hơn 3 quãng 8 (hệ thống 4 dây), đặc biệt là có thể mở rộng xuống các âm khu trầm (hệ thống 5 dây, có thể đến 4 quãng 8), điều mà không nhạc khí truyền thống nào có được.

Ưu thế nữa là nhờ có phím gắn theo hệ âm bình quân nên sự chuyền ngón, chạy chữ nhạc rất lưu loát, mượt mà. Vì vậy, guitar phím lõm là nhạc khí duy nhất có khả năng đảm nhận vai trò xen kẽ trong từng 3 công năng trên, tùy thuộc sự ngẫu hứng của người nhạc sĩ.

Mãi đến những năm thập niên 1980, nhất là từ khi Viện Nghiên cứu âm nhạc tại TP HCM tổ chức « Nhạc hội danh cầm », trong đó mặc nhiên xem guitar phím lõm là một trong những nhạc khí truyền thống và được đưa vào chương trình giảng dạy lớp thể nghiệm Đại học Âm nhạc dân tộc, cây đàn này mới dần dà đường hoàng bước vào hàng ngũ của dàn nhạc tài tử Nam Bộ. Từ đó, guitar phím lõm càng phát huy những ưu thế như đã nói trên.

Tự hào viên ngọc cải lương 100 tuổi: Biến nhạc cụ Tây thành guitar cải lương - Ảnh 2.

Cây guitar phím lõm không thể thiếu trong sinh hoạt đờn ca tài tử Nam Bộ. Ảnh: MINH HOÀNG

Đắc dụng trong dàn nhạc cải lương

Kể từ khi guitar phím lõm mắc theo hệ thống dây « lai » = Lìu – Xàng – Hò – Xê – Líu tức D-G-d-a-d », cây đàn này cũng chính thức gia nhập vào dàn nhạc cải lương và đã trở nên đắc dụng trong xử lý các tình huống bài bản, âm nhạc của sân khấu.

Đầu tiên, với ưu thế vốn đã vượt trội các nhạc cụ truyền thống về cung phím bình quân, âm sắc, tầm âm và kỹ thuật biểu diễn, trên hệ thống dây « lai » lại có thể giúp người đàn chuyển trở một cách dễ dàng và thuận lợi các loại hò, diễn tấu tốt ở mọi loại bài bản. Đây là công trình tìm tòi, sáng tạo hết sức đáng ghi nhận của các nhạc sĩ sân khấu cải lương thời bấy giờ, điều mà các loại dây trước đó trên guitar phím lõm chưa làm được.

Các nhạc khí truyền thống khác có thể thiếu vắng trong dàn nhạc cải lương nhưng guitar phím lõm điện thì không. Cải lương không thể không có bài vọng cổ, điều này cũng đồng nghĩa với không thể thiếu vắng tiếng đàn guitar phím lõm (điện). Chính vì những lý do trên mà guitar phím lõm còn được mệnh danh là « guitar cải lương », góp phần quan trọng trong nâng tầm thể hiện cho bản vọng cổ.

Từ một cây đàn « không chính thống » đã nghiễm nhiên trở thành cây đàn thần kỳ, chiếm vị trí chủ đạo trong dàn nhạc cải lương… Tất cả những điều này cho thấy bản lĩnh, óc sáng tạo và tài năng của các thế hệ nghệ sĩ, nhạc sĩ truyền thống người Việt trong việc tiếp thụ, chuyển hóa cái của người thành của mình thật là tuyệt vời, đầy tự hào và đáng trân trọng.

Vươn mình trở thành cây đàn dân tộc

Là một nhạc khí sinh sau đẻ muộn và mang định kiến với nhãn mác « ngoại lai », guitar phím lõm qua những phát kiến hệ thống dây rất thông minh và phù hợp với từng giai đoạn phát triển đã vươn mình trở nên cây đàn dân tộc để có thể diễn tả tất cả bậc ngũ cung tinh tế, chữ đàn vi diệu trong âm nhạc tài tử và cải lương.

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 6-10
Kỳ tới: « Hôn phối » nghệ thuật Đông – Tây

Nhạc sĩ Kiều Tấn

Đặng Hoành Loan : ĐÀN ĐÁ – CÒN ĐÓ NHỮNG VIỆC CẦN LÀM

 

Đặng Hoành Loan

ĐÀN ĐÁ – CÒN ĐÓ NHỮNG VIỆC CẦN LÀM
Theo thông tin từ VOV.VN, “ngày 28 tháng 8 năm 2018 Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bình Phước đã công bố quyết định của Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia Đàn đá Lộc Hòa. Đàn đá Lộc Hòa do ông Bùi Hữu Triều ở ấp 8, xã Lộc Hòa, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước phát hiện năm 1996 trong khi canh tác vườn nhà”. Đây là một tin rất vui cho cho mọi người dân Việt Nam.
Là người làm công tác nghiên cứu âm nhạc, tôi xin cung cấp thêm thông tin về những phát hiện đàn đá ở Việt Nam từ những năm giữa đến những năm cuối cuối thế kỉ XX để góp thêm vào tin vui này.
1. Đàn đá Ndut Lieng Krak ở Bình Đa, Lâm Đồng.
“Năm 1947 trong quá trình làm đường phu làm đường đã phát hiện tại Ndut Liêng Krak, Đăk Lăk một bộ đá 10 thanh đá xám có dấu hiệu ghè đẽo bởi bàn tay con người, sau đó ông Georges Condominas đưa những thanh đá này về Paris và chúng được nghiên cứu bởi giáo sư âm nhạc André Schaeffner ông đã đo đạc, tính toán và coi đó là bộ đàn đá cổ, tiền sử và hiện tại được trưng bày tại Bảo tàng Con Người ở Paris. Đó là bộ đàn đá duy nhất tìm được theo phương pháp khảo cổ trên vùng đất Tây Nguyên. Mười thanh đá đã được Schaeffner xác định có cao độ theo hệ 5 âm không bán âm”. Đó là các thanh: Thanh 1 là âm fà – thanh 2 là âm Sol – thanh 3 là âm Si giáng – thanh 4 là âm Rê giáng – thanh 5 là âm Mi giáng – thanh 6 là âm fa – thanh 7 là âm Sol. Cò 3 thanh 8,9,10 chỉ có số đo tần số mà không thông báo cao độ.
2. Đàn đá Khánh Sơn, Khánh Hoà loại đá ryolit poophia. Theo lời
kể của ông Boboren, hai bộ Khanh Sơn là những phần còn lại của 18 thanh đá đã được cụ Boboxung sắp đặt.
3. Goong Lú Đắc Lắc. Phát hiện tháng 8 năm 1993. Tìm thấy ở suối Đak Kar địa phận xã Quảng Tín, huyện Đăk Lấp cách Ban Mê Thuột về phía nam 190 km.
4. Đàn đá Lộc Hoà (Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước), phát hiện vào tháng 10 năm 1996. Đến tháng 9 năm 1998 tiến hành nghiên cứu. Tất cả gồm 14 thanh.
5. Đàn đá Lâm Đồng, gồm 12 thanh, các thanh đá Lâm Đồng khá giống với những thanh đá Bác Ái, Tuy An và phần nào giống với các thanh đá Lộc Hòa.

6. Những thanh đá Bác ái, Bình Thuận. Tổng 15 thanh loại đá ryodorit của gia đình Katớ Acho và 4 thanh phụ của gia đình Pinăngxơ
7. Đàn đã Khánh Hoà (những thanh đá từ bảo tàng Khánh Hoà). Khảo sát tháng 12 năm 2009.
8. Những thanh đá B’Nơm (Di linh, Lâm Đồng). Đây là một tập hợp gồm 18 thanh đá chia thành 2 nhóm theo hình dạng : 6 thanh hình chữ nhật, 12 thanh hình chày (thắt giữa)
9. Đàn đá Tuy An, thuộc nhóm Riolit (như Khanh Sơn, Bác Ái) khác với nhóm đá sừng.
Những thông tin về đàn đá trên đây chúng tôi trích ra từ các bài viết về đàn đá của FGS-NS Tô Vũ. Ông là người duy nhất ở Việt Nam đã bỏ ra rất nhiều công sức để nghiên cứu âm thanh học của các thanh đá kêu và đưa ra những kết luận ban đầu về kết quả nghiên cứu âm nhạc học của mình. Sau FGS-Nhạc sĩ Tô Vũ, chưa có nhà nghiên cứu nào tiếp tục công việc của ông để minh chứng về những vấn đề nghiên cứu đang còn bỏ ngỏ như : Cách chế tác những thanh đá kêu như thế nào ? Liệu các thanh đá kêu có được xếp một cách trật tự như chúng ta xếp ngày nay hay không ? Người Tây Nguyên chơi đàn đá theo cách nào (tập thể hay cá nhân) ? Tỷ tần và các quãng cao độ có gì giống và khác với cao độ các dàn chiêng đồng ngày nay không ? v.v.và v.v… Tôi nghĩ rằng, còn cần phải có những công trình nghiên cứu về lịch sư, văn hóa , cách thức chế tác, cách thức chơi đàn và âm nhạc nhạc học của đàn đá một cách kĩ lưỡng và sâu sắc hơn , nhằm mục đích chứng minh một tập hợp những thanh đá kêu mà chúng ta tìm thấy được đúng là MỘT CHIẾC ĐÀN ĐÁ cổ đại của người Tây Nguyên.
ĐHL