Catégorie : MÚA RỐI NƯỚC

THIÊN ĐIỂU – LINH ĐOAN: Múa rối bao giờ trở lại “quê nhà”?

08/10/2018 15:43 GMT+7

TTO – Liên hoan múa rối quốc tế lần 5 – Hà Nội 2018 sẽ được bắt đầu từ tối nay, 8-10, tại Trung tâm biểu diễn nghệ thuật Âu Cơ (Hà Nội), kéo dài trong 1 tuần.

Múa rối bao giờ trở lại “quê nhà”? - Ảnh 1.

Khán giả Việt chỉ xem múa rối dịp Trung thu, ngày 1-6… Trong ảnh: xem biểu diễn múa rối nước tại Hoàng thành Thăng Long – Ảnh: T.ĐIỂU

Trước đó, Liên hoan múa rối Việt Nam vừa kết thúc hồi tháng 8 tại TP.HCM.

Hai năm vừa qua, trên cả nước có hàng chục sân khấu múa rối được mở ra phục vụ khán giả. Nhưng bất kể những thông tin cho thấy sự phát triển rầm rộ của múa rối Việt, một sự thật đáng buồn vừa được Hãng thông tấn AFP phản ánh: « Múa rối nước có vẻ bị lãng quên ngay tại quê nhà ».

Múa rối phục vụ nhân dân

Liên hoan múa rối quốc tế lần 5 – Hà Nội 2018 có 7 đơn vị quốc tế: Campuchia, Lào, Philippines, Thái Lan, Wallonie Bruxelles (Bỉ), Pháp, Brazil và 4 đơn vị nghệ thuật múa rối chuyên nghiệp của nước chủ nhà Việt Nam: Nhà hát Múa rối Việt Nam, Nhà hát múa rối Thăng Long – Hà Nội, Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng, Đoàn nghệ thuật múa rối TP.HCM.

Một số tiết mục, chương trình đặc sắc của các nước tham dự sẽ được chọn để biểu diễn phục vụ nhân dân tại tỉnh Vĩnh Phúc và tỉnh Ninh Bình.

Nghệ sĩ Đỗ Kỷ, thành viên ban tổ chức Liên hoan múa rối quốc tế lần 5 – Hà Nội 2018, cho biết đây không phải là lần đầu tiên liên hoan đưa các tiết mục đặc sắc biểu diễn phục vụ nhân dân tại các tỉnh thành, tuy nhiên lần liên hoan này ban tổ chức mong muốn đưa múa rối tới gần hơn với người dân nên tổ chức « rầm rộ hơn ».

Về nỗ lực mang múa rối tới gần hơn với công chúng, ông Trần Hướng Dương – phó cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VH-TT&DL), trưởng ban tổ chức Liên hoan múa rối quốc tế lần 5 – cho hay dù kỹ thuật múa rối Việt Nam được thừa nhận đã đạt đỉnh cao, liên tục đoạt được nhiều huy chương trong nước và quốc tế những năm gần đây, và hiện bán vé rất tốt cho khách du lịch nhưng lại chưa hấp dẫn với chính công chúng trong nước.

Do đó, ban tổ chức Liên hoan múa rối quốc tế năm nay đặc biệt chú trọng tới hoạt động mang các tiết mục dự thi đặc sắc để biểu diễn phục vụ nhân dân tại Vĩnh Phúc và Ninh Bình.

« Sống khỏe » nhờ du khách

2018 là năm đánh dấu Nhà hát múa rối Thăng Long tròn 5 năm giữ vững kỷ lục nhà hát duy nhất tại châu Á biểu diễn 365 ngày trong năm.

Nhận kỷ lục này năm 2013, nhà hát có lẽ sẽ tiếp tục giữ kỷ lục trong các năm kế tiếp. Mỗi ngày tổ chức từ 4-7 suất diễn cho khán phòng gần 300 chỗ, các suất diễn của nhà hát đều hầu như kín chỗ. Chỉ trong 3 tháng đầu năm 2018, nhà hát này đã đạt doanh thu 10 tỉ đồng.

Trong nhiều năm, Nhà hát múa rối Thăng Long luôn là niềm tự hào của Hà Nội khi doanh thu bán vé của nhà hát này thậm chí gấp nhiều lần của nhiều nhà hát còn lại thuộc Hà Nội cộng lại.

Cũng ở Hà Nội, Nhà hát Múa rối Việt Nam tuy ít rầm rộ hơn bởi không có vị trí « vàng » như Nhà hát Thăng Long nhưng doanh thu của nhà hát này rất lớn.

Bên cạnh hai nhà hát nói trên, Hà Nội còn một số địa điểm khác có phục vụ nghệ thuật rối nước thường xuyên cho du khách nước ngoài như Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Trung tâm rối nước Bông Sen của Nhà hát Nghệ thuật đương đại (trước đây là Nhà hát Ca múa nhạc nhẹ Việt Nam).

Nghệ thuật múa rối nước cũng được phát triển ở một số địa phương thu hút khách du lịch như Quảng Ninh (khu du lịch Bãi Cháy và khu du lịch làng quê Yên Đức, Đông Triều), Hải Dương (phường rối Hồng Phong, Ninh Giang, Hải Dương)…

Các nhà hát, trung tâm, phường rối này hiện đều « sống khỏe » nhờ bán vé cho du khách, hầu hết là du khách nước ngoài.

Bên ngoài yêu thích, quê nhà lãng quên

Nhiều nghệ sĩ than phiền rằng với người Việt, « múa rối chỉ là trò dụ trẻ con ». Nhưng khi câu chuyện này được Hãng AFP phản ánh trên một bài viết vào tháng 6-2018 càng khiến các nghệ sĩ chạnh lòng.

Bài báo có tên « Du khách giữ cho nghệ thuật rối nước Việt Nam phát triển » của AFP nhận định người Việt, đặc biệt là giới trẻ, đều « thích các loại hình giải trí điện tử hơn »; và trong khi chính du khách đang nuôi múa rối, giữ cho múa rối tiếp tục phát triển thì « rối nước có vẻ bị lãng quên tại quê nhà ».

Thừa nhận thực tế đáng suy nghĩ nói trên, NSND Nguyễn Tiến Dũng – phó giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam – tự an ủi rằng: « Không riêng rối nước mà khán giả trẻ hiện nay cũng thiếu mặn mà với các loại hình nghệ thuật truyền thống khác. Đó là xu hướng chung của xã hội ».

Ông cho rằng việc khán giả Việt thờ ơ là dễ hiểu bởi múa rối chỉ quanh quẩn mấy kịch bản cũ, các màn biểu diễn không thay đổi. Ông cho biết hiện nay các đơn vị tập trung diễn 16 vở chèo cổ.

« Người nước ngoài đến xem một, hai lần thì thấy thú vị. Thế nhưng, với khán giả Việt Nam, chúng ta không thể bắt họ xem đi xem lại những vở rối cũ như vậy » – ông Dũng nói.

Mấy năm nay, các nhà hát múa rối đã nỗ lực đầu tư cho các kịch bản mới, nhưng những nỗ lực này hầu như không mang lại kết quả.

Theo kế hoạch, từ tháng 6-2018, Nhà hát múa rối Thăng Long sẽ mở các buổi diễn định kỳ cho thiếu nhi vào sáng thứ bảy và chủ nhật hằng tuần để tăng tỉ lệ khách Việt cho nhà hát, tuy nhiên đến nay kế hoạch này vẫn không thực hiện được.

Đại diện nhà hát này cho biết ngoài những buổi diễn cho thiếu nhi dịp 1-6 và Trung thu thì nhà hát vẫn hầu như « trắng » khán giả Việt.

Mở cửa miễn phí cho người xem

Các tiết mục dự thi của Liên hoan múa rối quốc tế lần 5 – Hà Nội 2018 sẽ diễn ra tại:

– Trung tâm biểu diễn nghệ thuật Âu Cơ (đoàn Pháp và Đoàn nghệ thuật múa rối TP.HCM thi tối 8-10, đoàn Vương quốc Campuchia và Vương quốc Thái Lan thi vào 20h ngày 9-10, Cộng hòa Philippines và đoàn rối của Brazil thi vào 20h ngày 10-10, đoàn CHDCND Lào và Vương quốc Bỉ vào 20h ngày 11-10, Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng thi vào 20h ngày 14-10);

– Nhà hát múa rối Thăng Long (đoàn Nhà hát múa Rối Thăng Long thi vào 9h ngày 9-10);

– Nhà hát Múa rối Việt Nam (đoàn Nhà hát Múa Rối Việt Nam thi vào 20h ngày 12-10);

– Nhà thi đấu thể thao khu Văn Công Mai Dịch (Đoàn nghệ thuật múa rối TP.HCM thi vào 20h ngày 13-10).

Tất cả buổi diễn đều miễn phí cho người xem.

Tích cực tìm kiếm khán giả

Hiện hoạt động biểu diễn múa rối ở TP.HCM mạnh nhất vẫn là múa rối nước. Trong đó, điểm diễn được nhiều người biết đến là Nhà hát múa rối nước Rồng Vàng (thuộc Công ty sân khấu nghệ thuật Thái Dương và Công ty một thành viên Nhà hát Trẻ) tại Cung văn hóa Lao động TP.HCM.

Ông Huỳnh Anh Tuấn, giám đốc công ty, cho biết mỗi ngày nhà hát diễn 2-3 suất (400-500 khán giả/suất). Lượng khách rất ổn định nhờ có sự phối hợp với các công ty du lịch.

Trong khi đó, đoàn rối của Nhà hát nghệ thuật Phương Nam cũng hoạt động ổn định với 4 suất/ngày (trừ thứ hai) tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM. Mỗi suất trên dưới 100 ghế chủ yếu là khách đi tour, khách tàu biển…

Rối nước khá yên tâm, trong khi biểu diễn rối cạn khá lao đao.

Ông Nguyễn Đức Thế, giám đốc Nhà hát Phương Nam, cho biết: « Từ khi mất rạp Măng Non, rối cạn gần như không có điểm diễn, chúng tôi chủ yếu đi diễn phục vụ vào các mùa cao điểm như hè, khai giảng năm học, Trung thu, lễ tết.

Trước đây nhà hát cũng đã thuê sân khấu Nhà thiếu nhi TP và Nhà hát Trần Hữu Trang nhưng không bù lỗ nổi nên phải buông. Sắp tới, sau khi rạp bạt Gia Định được sửa lại, chúng tôi cố gắng sắp xếp 2 suất diễn định kỳ sáng thứ bảy, chủ nhật hằng tuần để diễn rối cạn ».

Trước thực trạng khó khăn trong việc tìm kiếm khán giả, ông Huỳnh Anh Tuấn chia sẻ người tổ chức biểu diễn phải tích cực đi giới thiệu, chào hàng: « Nhà hát múa rối Nụ Cười của chúng tôi nỗ lực lắm mỗi năm mới có được khoảng 400 suất diễn »…

Ba lần đóng cửa Nhà hát múa rối Cố đô Huế Ba lần đóng cửa Nhà hát múa rối Cố đô Huế

TTO – Là một điểm đến níu chân khách du lịch về đêm hiệu quả và đang ăn nên làm ra, bỗng dưng Nhà hát Múa rối cố đô Huế phải đóng cửa vì bị thu hồi mặt bằng.

THIÊN ĐIỂU – LINH ĐOAN

Trường tồn nghệ thuật múa rối nước Đồng Ngư | BTV

Trường tồn nghệ thuật múa rối nước Đồng Ngư | BTV

Ajoutée le 17 juin 2015

BTV | Làng Đồng Ngư (xã Ngũ Thái, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh) là ngôi làng cổ ở xứ Kinh Bắc nổi tiếng với loại hình văn hóa dân gian độc đáo múa rối nước. * Website: http://bacninhtv.vn * Tel: 02413.822447 * Email: bacninhtv@gmail.com

Đặng Hoành Loan : ĐÔI LỜI VỀ RỐI NƯỚC LÀNG RA

ĐÔI LỜI VỀ
RỐI NƯỚC LÀNG RA

Đặng Hoành Loan

Theo thần phả đình thôn Phú Hoà, xã Bình Phú, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội, thì từ thời Hai Bà Trưng (năm 40-43 sau công nguyên) làng này đã có tên gọi là làng Ra. Nhưng có người lại nói phải gọi là làng Da mới đúng vì đất làng này xưa kia đâu đâu cũng trồng cây “Dâu da” nên người ta lấy tên cây đặt tên làng. Có người lại biện minh: làng này ngày xưa chỉ là cái xóm trại tách ra từ một làng lớn nên gọi là làng Ra tức tách ra mà thành. Còn đối với người dân địa phương thì làng Ra vẫn là cái tên cổ nhất với nghĩa: Ra là ra quân, là khởi binh đánh giặc. Tên gọi ấy liên quan đến câu chuyện thần tích về vị Thành hoàng làng có tên là Đào Khang, húy là Tiếu. Hiện nay ngài vẫn đang được dân làng thờ phụng trong ngôi đình cổ kính của làng.

Từ bao đời nay, người nông dân làng Ra chủ yếu sống bằng nghề trồng lúa nước, cái nghề quanh năm chân lấm tay bùn, úp mặt xuống đồng nhặt từng nhánh lúa củ khoai. Ước mơ mưa thuận gió hòa để thóc lúa đầy bồ, con người không bệnh tất, gia cầm đầy sân là ước mơ muôn thuở. Cái ước mơ ấy thật ra cũng là ước mơ của tất cả những người nông dân trồng lúa sống khắp các làng quê ở châu thổ Sông Hồng.

Có lẽ từ mong muốn có nước để cây lúa sinh sôi mà người dân vùng châu thổ sông Hồng đã nghĩ ra cách diễn các con trò dưới nước để thể hiện nguyện ước của mình trước các đấng thần linh vào mỗi dịp dân làng tổ chức lễ hội cầu mưa, cầu mùa.

Trái với cách lý giải có tính biện chứng này, người dân làng Ra và ngay cả người dân ở các vùng có nghệ thuật rối nước ở châu thổ sông Hồng cũng nghĩ khác. Họ mặc định, nghệ thuật rối nước là do thiền sư Từ Đạo Hạnh dậy cho họ để họ mua vui cho dân làng mỗi dịp tết đến, xuân về.

Từ Đạo Hạnh, tục danh là Từ Lộ, là Thiền sư đời Lý Nhân Tông. Quê ông ở làng Yên Lãng, nay là làng Láng, quận Đống Đa, Hà Nội. Thân phụ ông là Từ Vinh làm quan trong triều đình, sau bị Pháp sư Đại Diên ám hại. Ôm mối thù kẻ giết cha mình, ông quyết tìm thầy học pháp thuật để trả thù cho cha.

Nhưng trả được thù, ông lại ăn năn về hành động của mình, nên đã vào tu ở một ngôi chùa nhỏ trên lưng chừng núi Sài Sơn, nay gọi là chùa Thiên Phúc. Để tưởng nhớ công ơn ngài dạy dân hái lá thuốc chữa bệnh, dậy dân làm nghệ thuật, nên hằng năm cứ vào ngày mùng 5 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch dân các làng ở Sài Sơn lại tổ chức lễ hội chùa.

Khởi đầu lễ hội là lễ tắm tượng Thiền sư, hay còn gọi là lễ mộc dục- một nghi lễ quan trọng. Nghi lễ diễn ra vào sáng ngày mùng 5 tháng 3, ngày khởi đầu lễ hội.

Cũng ngày 5 tháng 3, tại làng Ra, phường rối cũng tổ chức lễ cúng Thành hoàng để cẩn báo với ngài về việc đi diễn rối ở chùa Thầy.

Tương truyền một lần về làng Ra, Thiền sư Từ Đạo Hạnh được dân làng kể cho nghe câu chuyện thần tích về vị Thành hoàng Đào Khang Tiếu.
Nghe chuyện xong, Thiền sư nói với dân làng: chữ “Tiếu” tên của ngài có nghĩa là vui vẻ, là tiếng cười bao dung. Ta sẽ dậy cho dân làng trò rối nước để thể hiện sự vui vẻ, sự bao dung đó của ngài. Vì vậy việc họ đi diễn rối ở chùa Thày vào dịp này là diễn để tạ ơn Thành hoàng làng và tạ ơn Đức thánh
tổ nghề Từ Đạo Hạnh.

Ngót 6 thế kỷ (từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 16) trôi qua, không mùa lễ hội nào ở chùa Thầy lại vắng bóng phường rối nước làng Ra.

Thuở ấy họ dựng buồng trò, biểu diễn rối trong cái hồ nhỏ trước chùa. Thời ấy, nhà thuỷ đình của phường rối chỉ là chiếc lều tre hình mui thuyền được các nghệ nhân dựng tạm làm buồng trò để trình diễn trong hội, sau hội lại tháo bỏ và quẩy bồ rối về làng.

Cho mãi tới đầu thế kỷ 17 chùa Thầy mới được xây dựng như ngày nay. Cái hồ nhỏ trước chùa cũng được mở rộng gọi là hồ Long Trì và buồng trò cũng được xây kiên cố giữa hồ gọi là Thuỷ đình. Thủy đình là Nhà hát Múa rối nước cổ kính nhất ở Việt Nam và cũng được coi là Nhà hát Múa rối của phường rối nước làng Ra.

Kể từ thuở Đức thánh Từ Đạo Hạnh dậy dân làng Ra nghề Rối nước, cho tới khi nhà Thuỷ Đình được xây cất ở hồ Long Trì, chưa bao giờ người làng Ra coi rối là nghề để kiếm sống. Họ chỉ coi rối là trò diễn thờ thánh và mua vui cho dân làng. Do vậy, mười một tháng trong năm nhà múa rối Thuỷ Đình đứng trầm mặc, cô đơn giữa mặt hồ.

Phải tới ngày dân làng mở hội, nhà Thuỷ Đình mới trở nên sống động. Ngày ấy, các nghệ nhân làng Ra phải dìm mình trong hồ nước lạnh giá để thiết kế sân khấu cho các con rối diễn trò.

Chương trình rối làng Ra thường có hai phần trò. Phần trò đầu tiên là các trò liên quan đến tập tục sinh hoạt và tín ngưỡng. Phần trò thứ hai là các trò phản ánh đời sống sinh hoạt của người nông dân trồng lúa.

Nếu Tễu là con trò mở màn sân khấu, là người dẫn chuyện, người bình luận, người đả kích quan tham, tạo ra tiếng cười sảng khoái cho khán giả ở hầu hết các phường rối của các tỉnh Thái Bình, Nam Định, Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, thì ngược lại, con trò mở màn sân khấu của phường rối làng Ra lại là con trò Tướng loa và Tướng chuỳ.

Sự xuất hiện của Tướng loa và Tướng chùy mở đầu đêm diễn là sự tái hiện quyền năng quân sự của vị Thành hoàng Đào Khang Tiếu. Khi quân tướng của vị Thành hoàng từ buồng trò tiến ra mặt nước, dáng vẻ uy nghi, đĩnh đạc, kẻ gọi loa, người khua kiếm, múa chuỳ đã tạo cho sân khấu rối sự trang nghiêm của chương trình biểu diễn trong ngày hội thờ thần.

Xong phần dẹp đường, dẹp đám của Tướng loa và Tướng chùy là tiết mục rối Mời trầu. Mời trầu là một tập tục giao tiếp không thể thiếu khi đón khách của người Việt Nam. Khách đến nhà, chủ nhà phải mời khách ăn trầu, uống nước, bởi “Miếng trầu là đầu câu chuyện”, tập tục ấy có tự ngàn xưa. Tiết mục con rối bưng khay trầu từ buồng trò đi mời khách trên bờ là một tiết mục sáng tạo của phường rối nước làng Ra. Làm thế nào để con rối có thể đi xa đến như vậy?

Rồi phảo nổ, cờ, khẩu hiệu vụt bay lên từ mặt nước, hiệu lệnh cho cuộc rước kiệu tôn vinh Thánh tổ nghề Từ Đạo Hạnh bắt đầu. Sau đó là hàng chục tiết mục lần lượt được trình diễn, gồm có:

ĐỐT PHÁO,
BẬT CỜ
RƯỚC KIỆU DỜI TƯỢNG
NGỰA DÀN
TỄU VÀ MÚA RỒNG
CÀY BỪA
TÁT NƯỚC, CẤY LÚA, CHĂN VỊT
THUYỀN CÂU
THUỶ TỘC HỘI BÀN
MÈO BẮT CHUỘT
CHÈO THUYỀN
CÂU ẾCH
ĐẤU VẬT
NHẢY VÒNG LỬA
CƯỠI NGỰA CHÉM CHUỐI
TỄU

Cùng với phong trào cách tân sân khấu truyền thống diễn ra ở Việt Nam từ những thập niên 60 thế kỷ XX đến nay, phường rối làng Ra cũng đã cách tân tổ chức nghệ thuật âm nhạc và hát xướng của mình. Nếu trước đây dàn nhạc chỉ ngồi dưới buồng trò hát vo, nhạc cụ chỉ có trống lớn, thanh la, mõ tre thì tới những năm 90 thế kỷ XX họ đã có nhóm đàn và hát bao gồm cả nhạc cụ gõ, nhạc cụ dây và nhạc cụ hơi, cùng một hệ thống thiết bị âm thanh đồng bộ.

Ngót 10 thế kỷ, rối nước làng Ra đã đồng hành cùng cuộc sống vật chất và tinh thần của người nông dân xứ Đoài. Ngót 10 thế kỷ người làm rối làng Ra đã trao truyền cho nhau nghề rối nước như trao truyền một báu vật linh thiêng. Ngót 10 thế kỷ rối nước làng Ra đã trở thành tình yêu bất tử trong lòng các nghệ nhân, nghệ sĩ.

Ngày nay, cái thành tựu của trường kỳ lịch sử ấy đang bị đời sống hiện đại, phương tiện văn hóa hiện đại làm cho lung lay. Liệu phường rối làng Ra có giữ nổi, có trụ nổi để diễn rối cho mai sau trước những cơn bão thông tin đa phương tiện toàn cầu. Chẳng ai có thể đoán chắc được điều gì.

ĐHL

Thithiền sự Đạo Hạnh múa rối nước.jpg

Thiền sưu Từ Đạo Hạnh Tổ sư ngành rối Việt Nam và cũng là Tổ sư của phường rối nước làng Ra

rước kiệu tổ nghề

Rước kiệu tổ nghề

con rối đánh đu

Con rối đánh đu

các con rối xay lúa giả gạo

Các con rối xay lúa, giã gạo

ông Nguyễn Hữu Đoàn.jpg

Ông Nguyễn Hữu Đoàn trùm phường rối nước làng Ra giới thiệu những con rối cổ đang được lưu trữ tại phường.