Catégorie : DÂN TỘC NHẠC HỌC

Une ethnomusicologie de la France : entre mémoire et histoire

Dimanche 19 avril 20151h 19mn

Une ethnomusicologie de la France : entre mémoire et histoire

Nous restons en France découvrir des musiques d’un monde oublié, d’une époque qu’on sépare souvent de notre présent, et de catégories que tout semble opposer : savant et populaire, hauts et bas instruments, amateur et professionnel, médiéval et contemporain, revival et patrimoine.

Une ethnomusicologie de la France : entre mémoire et histoire
Aube sur le village de Saint Jean Pied de Port dans les Pyrénées , © Getty / Ondacaracola photography

L’histoire pour liant, c’est la recherche de toute une vie en France sur ces questions que nous livre ce soir Luc-Charles Dominique, alors en route pour La Gascogne.

Carte de Cascogne
Carte de Cascogne

► Luc Charles-Dominique

Luc Charles-Dominique ©DR
Luc Charles-Dominique ©DR

Luc Charles-Dominique est Professeur d’ethnomusicologie à l’Université Nice-Sophia-Antipolis. Ses recherches sont en anthropologie musicale historique (personnage historique du ménétrier, influence des musiques tsiganes sur la musique française, symboliques du sonore, anthropologie des classifications organologiques), en épistémologie (ethnomusicologie et histoire), en ethnomusicologie de la France et de la Méditerranée (anthropologie de la modernité, patrimonialisation).

Il est l’auteur de très nombreux articles publiés en France, Angleterre, Suisse, Italie, Canada, Espagne et de plusieurs ouvrages d’anthropologie musicale historique, dont Les Ménétriers français sous l’Ancien Régime, Paris, Klincksieck (1994) et Musiques savantes, musiques populaires : les symboliques du sonore en France (1200-1750), Paris, CNRS (2006). Il a par ailleurs dirigé plusieurs ouvrages collectifs d’ethnomusicologie.

Directeur de collections bibliographiques et discographiques d’ethnomusicologie, il a au total enregistré et publié 18 disques et été distingué 5 fois par l’Académie Charles Cros. Il est co-fondateur du CIRIEF (Centre International de Recherche Interdisciplinaire en Ethnomusicologie de la France) qu’il préside depuis sa création en mars 2007. Il est depuis 2013 membre de l’Institut Universitaire de France.

Pour en savoir plus rendez-vous sur le Blog de Luc Charles-Dominique

Bruno Messina a publié un entretien-portrait de Luc Charles-Dominique, dans le numéro 25 des Cahiers d’Ethnomusicologie (« Une histoire ethnomusicologique : entretien avec Luc Charles-Dominique  », p. 219-244.

► Lire, voir, entendre Luc Charles-Dominique

Livres 

1984 : 800 ans de musique populaire à Toulouse, Toulouse, Éditions du Conservatoire Occitan. 110 pages.  
1987 : Musique populaire en pays d’Oc, Toulouse, Éditions Loubatières. 32 pages.  
1989 : Musiques et chants de la Révolution dans le Midi Toulousain, Toulouse, Éditions Conservatoire Occitan, CLEF 89. 180 pages.  
1994 : Les Ménétriers français sous l’Ancien Régime, (préface de François LESURE), Paris, Klincksieck, 335 pages.  
2002 : – (avec Jérôme CLER), La Vocalité dans les pays d’Europe méridionale et dans le bassin méditerranéen, Actes du colloque international de La Napoule, mars 2000, Parthenay, FAMDT, 2002, 232 pages.  

(avec Pierre LAURENCE), Les hautbois populaires. Anches doubles, Enjeux multiples, Parthenay, FAMDT, 2002, 296 pages.  
2006 : Musiques savantes, musiques populaires : les symboliques du sonore en France (1200-1750), Paris, CNRS, 2006, 264 pages. [Coup de Cœur de l’Académie Charles Cros 2007].  
2008 : (avec Yves DEFRANCE), L’Ethnomusicologie de la France : de « l’ancienne civilisation paysanne » à la globalisation, Actes du colloque de Nice, nov. 2006, Paris, L’Harmattan, 2009, 496 pages (Collection Ethnomusicologie et anthropologie musicale de l’espace français).  
2009 : (ed.), Mémoire, traces, histoire, édition des Actes du colloque de Nice Mémoire, traces et histoire dans les musiques de tradition orale (16-17 octobre 2008), Cahiers d’ethnomusicologie, n° 22.  
2014 : (avec Yves Defrance et Danièle Pistone) (dir.), Fascinantes étrangetés. La découverte de l’altérité musicale en Europe au XIXe siècle, Paris, L’Harmattan, 407 pages. 

Disques 

 En tant que musicien et participant :

– Musica Nostra, musica del poble. Riga-Raga. 1979. (33 tours).
– Per Tener Cap. Riga-Raga. 1979. (45 tours).
– Bal Oc’he. Lo Jaç. 1982. (33 tours).
– Danses autour du monde. (Sous la direction de Claude Flagel). 1980. (33 tours).
– Carnaval es arribat. Ballets Occitans de Toulouse. 1981. (33 tours).
– Carnaval Tolosa 1984. Comité d’Organisation du carnaval Universitaire. (45 tours).
– Calabrun, 1997 (CD)
– Luc Charles-Dominique, Musique des Violoneux de Gascogne, 2000, 5 Planètes (CD) (Bravos de Trad’Magazine, **** Monde de la Musique, « Coup de cœur » de l’Académie Charles Cros).
– Calabrun : Fisança, 2002 (CD).

 Source : La Société française d’ethnomusicologie

► Le fil musical de l’émission

La procession de la Fête Dieu à Aix-en-Provence au débur du XVIIIè siècle
La procession de la Fête Dieu à Aix-en-Provence au débur du XVIIIè siècle

• Témoignage de Marie Vignault sur Pigalhe, joueur de hautbois
 recueilli par Luc Charles-Dominique  

Musique traditionnelle française : Hérault

 • La neige (Extrait du disque Hérault : La bouvine, chansons contes et musiques de fêtes)
 Bal champêtre :
 Alain Charrié, hautbois langdocien
 Elisabeth Assens, clarinette
 Laurent Eurly, hautbois languedocien
 Brigitte Mouchel, tuba baryton
 (Atlas Sonore En Languedoc-Roussillon Centre – CLMRDT 1018)  

Musique traditionnelle française : Lot et Garonne

 • Rondeaux  (Extraits du cahier d’André Trignac)
 Disque musique des violoneux de Gascogne (Cinq Planètes 1999)

Walter Johann Nepomuk

 • Les plaisirs du Parnasse, serenata a un coro di violini
 David Plantier, violon et direction
 (ZZT)  

Musique traditionnelle française : Languedoc

 • Imitation de la bodega (cornemuse)
 Collecte Xavier Vidal
Chant et imitation de la cornemuse
 Collecte Charles Alexandre
 Disque Anthologie de la cornemuse du Haut-Languedoc (BOMPLR04)

Musique traditionnelle française : Toulouse

 • Rondeaux, danse de Gascogne
 Joseph Romeo, violon
 (Phonothèque Centre Occitan Des Musiques Et Des Danses)

• Témoignage de Marie Vignault sur Pigalhe, joueur de hautbois
 recueilli par Luc Charles-Dominique  

Musique traditionnelle française : Hérault

 • La neige (Extrait du disque Hérault : La bouvine, chansons contes et musiques de fêtes)
 Bal champêtre :
 Alain Charrié, hautbois langdocien
 Elisabeth Assens, clarinette
 Laurent Eurly, hautbois languedocien
 Brigitte Mouchel, tuba baryton
 (Atlas Sonore En Languedoc-Roussillon Centre – CLMRDT 1018)

Musique traditionnelle française : Centre

 • Angélus du jeudi Saint, Chant de quête dit « L’roulée des œufs »
 Marcel Pichonnet
 Collecte Claudie Marcel-Dubois
 (Frémaux et Associés – FA 5260/4)  

Musique traditionnelle française : Bayonne

 • Cris de la rue
 Carlito Oyarzun
 Collecte Alan Lomax
 (Rounder CD 82161)

Musique traditionnelle française : Sud-Ouest, Landes

 • Rondeaux joués au violon
 Henri Dauba, violon
 (Frémaux et Associés – FA 5265)

François-André Danican Philidor

 • Entrée de Monsieur de Liancourt, ballet du Roy
 Marcel Pichonnet
 Concert Des Nations
 Jordi Savall
 (Alia Vox – AV9824)  

Musique traditionnelle française : Tarn

 • La craba del mones
 Henri Escorbiac
 Collectage la talvera
 (Disque Bodega, bodegeaires !)
 Anthologie de la cornemuse du Haut-Languedoc (BOMPLR04)

Musique traditionnelle française : Haut-Languedoc

 • Aquo’s la matiniera
 Louis Mas
 Collectage Alexandre Charges
 Anthologie de la cornemuse du Haut-Languedoc (BOMPLR04)

Johann Christoph Pez

 • Rondeaux en do mineur pour 2 hautbois  (Extrait de Musicalische aufwartung)
 Hildebrandsche Hoboisten Compagnie
 Musicaphon (Klassik Center Kassel) – 000050FLC

Musique traditionnelle ciudad

 • Manchas
 Musiciens des menetriers de Zaragoza
 Disque : Zaragoza-Historia (Flos Florum)

Heinrich Ignaz Franz Biber

 • Mystery Sonata  (Extrait des Sonates du Rosaire)
 John Holloway, violon
 Davitt Moroney
 (Virgin Classics 1990)

Giovanni Paisiello

 • Marche funèbre à l’occasion de la mort du général Hoche
 Chœur et Orchestre du Capitole de Toulouse
 Direction Michel Plasson michel
 (EMI 7494702)

Charles Helfer (Reconstitution musicale)

 • Messe pour les funérailles des ducs de lorraine, procession d’entrée pour sacqueboutes cornet et tambour et chœur a cappella    • Marche funèbre pour cornet sacqueboutes et tambour : procession des chanteurs
 Saqueboutiers de Toulouse
 A Sei Voci ensemble vocal
 Direction Bernard Fabre-Garrus
 (Astree – E8521)

Musique traditionnelle française : Midi-Pyrénées

 • A labastida, chanson du lauragais
 Conservatoire Occitan de Toulouse
 Rénat Jurié, violon
 Xavier Vidal, chant
 (Ariane – SCEN ARI 1350)L’équipe de l’émission :

Claudie Marcel-Dubois, pionnière de l’ethnomusicologie de la France

Samedi 8 février 20205 min

Claudie Marcel-Dubois, pionnière de l’ethnomusicologie de la France

L’ethnomusicologue Claudie Marcel-Dubois a arpenté la France pendant 40 ans, enregistreur à la main, pour collecter des musiques et chants de tradition orale. Des enquêtes de terrain riches aussi d’entretiens, de mise en valeur de langues régionales et d’histoires diverses.

Claudie Marcel-Dubois, pionnière de l'ethnomusicologie de la France
Claudie Marcel-Dubois enregistre la conteuse Euphrasie Pichon. Baraize, Indre, 1946. , © Musée des civilisations de l’Europe et de la Méditerranée

Elle s’appelle Claudie Marcel-Dubois, elle est morte le 1er février 1989 après avoir consacré sa vie à la musique, celle que l’on appelait folklorique et que l’on nomme traditionnelle aujourd’hui… 

Cet enregistrement date de 1939, il a été collecté en Basse-Bretagne lors d’une première enquête qui marque le début d’une longue histoire, celle de l’ethnomusicologie en France, celle de l’ethnomusicologie de la France. Deux ans plus tôt, le musée des arts et traditions populaires est créé à Paris. Claudie Marcel-Dubois devient la responsable du programme musicologique de cet établissement. 

Une autre femme la rejoint dans cette aventure : Maguy Pichonnet-Andral. Et toutes les deux deviennent donc des pionnières…Munies d’enregistreurs, de carnets et d’appareils photos, elles arpentent le territoire français et elles collectent… des sons, des chants, des musiques, des témoignages, des histoires… Claudie Marcel-Dubois et Maguy Pichonnet-Andral sont les premières chercheuses à réaliser ce genre d’enquêtes ethnomusicologiques en France.à réécouterémission19/04/2015Carnet de voyageUne ethnomusicologie de la France : entre mémoire et histoire

A partir de 1946 et pendant presque 40 ans, ces deux ethnomusicologues vont enregistrer un immense corpus de musiques de tradition orale françaises. Claudie Marcel-Dubois s’intéresse aussi aux instruments de musique. 

Elle les enregistre bien sûr, mais elle cherche aussi à comprendre leur utilisation et leur fabrication. En 1956, elle se rend dans les Hautes-Pyrénées, à Campistrous, et collecte un enregistrement sur la confection d’une anche simple à partir d’une plume d’oie. 

Conserver les langues régionales

Au-delà de la musique, le travail de Claudie Marcel-Dubois et de Maguy Andral permet aussi de conserver, de garder une trace des langues régionales, et puis d’autres langues un peu plus particulières comme celle des siffleurs de la vallée d’Aas dans les Pyrénées-Atlantiques dans les années 60. 

Autant de documents précieux, tellement précieux que Claudie Marcel-Dubois et Maguy Andral ont suscité quelques polémiques (lire l’article de François Gasnault et MArie-Barbara Le Gonidec sur le sujet) notamment en conservant leurs recherches, en les gardant privées. 

Depuis, ces enregistrements restent encore peu accessibles… Mais plus pour longtemps grâce à un projet intitulé _Les Réveillés. U_n projet mené par l’ethnomusicologue Marie-Barbara Le Gonidec, l’historien François Gasnault et la documentaliste Florence Neveux. Tous les trois veulent mettre en ligne les quelques 100 000 documents collectés à travers les enquêtes de ces deux figures de l’ethnomusicologie en France. à lire aussiarticle01/03/2019Un projet pour réveiller les musiques de la France rurale des années 1930 à 1980

Crédits dans l’ordre d’apparition :

  • Enregistrement du département d’ethnomusicologie du MNATP, inventaire n°1953.7.9, 24 juin 1953, Ile-de-Batz (Finistère), Claudie Marcel-Dubois s’entretien avec Yves Bellec sur les chants de marins. Archives nationales/Mucem. 
  • Cet extrait sonore permet d’entendre la voix de Claudie Marcel-Dubois questionnant Joseph Prat sur la fabrication d’une anche simple à partir d’une plume d’oie.
    Campistrous (Hautes-Pyrénées), 28 mars 1956. Archives nationales 20130007/16 (N° d’inventaire MNATP 1956.3.59)
  • Entretien avec Pierre Soustrade et Jean-Pierre Carrère-Poey sur le langage sifflé en usage en vallée d’Aas. Ce langage se base sur l’occitan béarnais, et non sur le français, comme les informateurs le font comprendre à Claudie Marcel-Dubois et Maguy Andral.
    Eaux-Bonnes (Pyrénées-Atlantiques), 25 septembre 1963.

Merci aux Archives Nationales pour la diffusion des enregistrements dans cette chronique-L’équipe de l’émission :

Khách mời văn nghệ sỹ: Nhà nghiên cứu Âm nhạc GS-TS Đặng Hoành Loan, 01.2018

Khách mời văn nghệ sỹ: Nhà nghiên cứu Âm nhạc GS-TS Đặng Hoành Loan, 01.2018

Ajoutée le 29 janv. 2018

Chỉ sử dụng, đăng tải lại khi có sự đồng ý bằng văn bản của Đài PT&TH Hưng Yên Đ/c: 164 Nguyễn Văn Linh, thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên Website: http://www.hungyentv.vn Facebook: Tin tức Hưng Yên 24/7 – HYTV

HTV VẦNG TRĂNG CỔ NHẠC | VTCN THÁNG 2 2018 | 195 | 25/2/2018

HTV VẦNG TRĂNG CỔ NHẠC | VTCN THÁNG 2 2018 | 195 | 25/2/2018

Published on Feb 26, 2018

Cú pháp tìm nhanh chính xác: « HTV VTCN » hoặc « VTCN Tap XYZ ». HTV VẦNG TRĂNG CỔ NHẠC | VTCN THÁNG 2 2018 | 195 | 25/2/2018 Playlist Full: https://www.youtube.com/watch?v=BElEM… « Vầng trăng cổ nhạc » – là chương trình truyền hình của HTV luôn đem đến cho khán giả mộ điệu những phút giây thư giãn với những trích đoạn, lời ca cải lương đã đi cùng năm tháng. ******************** HTV Entertainment, kênh Youtube chính thức của Đài truyền hình TP. HCM (HTV).

Phan Thuận Thảo*: Country music in today musical life

Country music in today musical life

Phan Thuận Thảo*

1. What is country music?

Country music includes new songs, which melodies have echoes of traditional mu-sic. They are instrumental works, which are composed based on traditional music of certain regions in our country. This music type is also called “contemporary folk”.

We should distinguish between hometown-themed songs and hometown music. There are many songs, in which lyrics’ content mention the hometown but the melodies don’t echo traditional music, such as Thương về xứ Huế (Ming States), Trở về Huế (Van Phung), Hà Nội những năm 2000 (Tran Tien), Sài Gòn cô tiên năm 2000 (The three-cat band). On the contrary, there are many songs, in which lyrics’ content do not mention the hometown but the melodies echo traditional music, such as Tiếng đàn bầu, Chiếc áo bà ba, Lòng mẹ, Mừng tuổi mẹ. Therefore, country music mentioned in this article are songs, in which the melodies echo traditional music. Their contents may be about anything, from national pride to couples love to maternal love.

2. The position of the country music in today musical life

Today in Vietnam, especially in big cities such as Hanoi and Ho Chi Minh, the mu-sical life is eventful, with a large variety of music type: Pop, Rock, Jazz, Western Classical Music, and Traditional Music. Each category attracts a certain audience of its own. Country music also exists in this musical life.

We can find in our country this music type, which originated from the West and tends to become more and more popular. The vibrant, bustling rhythm of this music type is suitable for the fast pace of modern life. In contrast to this, the lyrical pop songs win the hearts of the older generation. Besides, because of slow rhythms, spread melodies, many characteristics similar to traditional music, country music occupies a modest position in the music market. This is easy to understand because Western culture has been affecting every corner of material and spirit life, not only in Vietnam but also in many other countries around the world.

However, country music still plays an important role in today musical life. Many composers have spent a lot of effort, or simply challenged themselves with country music and composed many good songs, such as Về quê (Pho Duc Phuong), Huế thương, Ca dao em và tôi (An Thuyen), Chiếc áo bà ba (Tran Thien Thanh), Nhịp phách tiền, Tang tình tang (Vietnam Germany), Chiều sông Hương, Tơ vương (Vinh Phuc), Điệu buồn phương Nam (Vu Duc Sao Bien). Many singers, who specialize in singing country music, such as Anh Tho, Cam Ly, Quang Linh, Thanh Thuy, Van Khanh, Hanh Nguyen, and Khanh Duy, still have a certain number of “fans” of their own. They not only sing live on stage but also release albums in bulk. Speaking to the press, Mr. Truong Quoc Khanh, Vafaco studios Deputy Director said: “Currently, music fashion ‘life’ lasts about three months, during and after which the tapes of this hometown music type are sold throughout the year. This shows that the needs of people who love this music are really great and the producers need to in-vest more. (The “Employees” magazine, dated August 07, 2003). As such, though country music is not as popular as other music genres, it still can secure a place in the bustle of con-temporary music flow.

3. Why musicians should spend efforts on the country music?

Of course, the creation of artwork depends on the forte of each artist. What I want to emphasize is that musicians should expend efforts on country music for the following reasons:

– The country music has lyrical melody, subtle reduplication, content closed to the country love, easy to understand lyrics, so it is easy to get into the mind. Many musicians have been successful with this music type and we need to continue to develop that road.

– There are many ways to create country music: transformation of the tradition-al music’s melody, or a combination of the traditional music characteristics and western music. Some musicians (like Tran Tien and Pham Anh Khoa) made efforts on “rock” and

“pop” songs of the country music, and this also created interesting variations for country music. We’re looking forward to having more valuable works in this genre in the future.

– The number of spectators of the country music is not less. Vietnam’s population living in rural areas has a lot of love for this music genre, which is involved with their lives. In addition, overseas Vietnamese also love songs of this genre, because the music brings back memories of the homeland and the country. When viewing the music program for overseas Vietnamese (produced by Thuy Nga or Central Asia), we can see the significant capacity for this music genre.

– In the trends of globalization today, we should focus on country music to preserve, continue, and develop the traditional music flow. This complements the general policy of our country: conserve and promote the national culture, and avoid the risk of being assim-ilated by the foreign culture. On the other hand, if our works are performed in an interna-tional environment, they will be appreciated as our own unique Vietnamese identity.

– Despite the fact that the youth-oriented music (pop, rock, etc.) are in the market, country music still plays an important role in today musical life, not a blaring noise, but a gentle humming, liberated. Despite the needs of the public to enjoy a variety of music which require musicians to create many different types of music, country music deserves more attention for its value and development.

* Dr. Phan Thuận Thảo

http://vienamnhac.org/articles/modern-music/country-music-in-today-musical-life

Trần Quang Hải : Dân Tộc Nhạc Học Là Gì ?

TQH CRISTAL 1996 14

Dân tộc nhạc học là gì ? Đối với người Tây phương , bộ môn học này cũng chưa thu hút đông người như môn nhạc học (musicology). Dân tộc nhạc học (Ethnomusicologie / Pháp, Ethnomusicology / Anh – Mỹ, Musikethnologie / Đức) có thể nói là một bộ môn nghiên cứu âm nhạc còn có đôi phần mới lạ đối với Việt Nam . Bộ môn này khởi thủy từ thế kỷ thứ 19, tượng hình từ đầu thế kỷ thứ 20 và phát triển mạnh ở các quốc gia Tây phương từ sau thế chiến thứ hai (1939-1945).

Vì lý do nào đã thúc đẩy phong trào nghiên cứu âm nhạc truyền thống bác học và dân gian càng ngày càng mạnh như thế ? Tại sao các nhà dân tộc nhạc học (ethnomusicologist), dân tộc học (anthropologist), ngôn ngữ học (linguist), xã hội học (sociologist) « tranh dành » từng mãnh đất nghiên cứu, từng sắc tộc, từng loại nhạc, từng tiếng nói để ghi lại trên băng nhựa, trên phim ảnh, trên giấy trắng, trên khuôn nhạc, những bài hát cổ xưa do các cụ gần đất xa trời hát lại, những huyền thoại cổ tích bằng thổ ngữ sắp bị mất đi vì sắc tộc đó chỉ còn vài người sống só t trên thế gian. Sự hấp tất vội vàng này có lý do của nó, nhứt là từ lúc các cường quốc Âu Mỹ bắt đầu thôn tính các quốc gia nhược tiểu của mấy châu khác làm thuộc địa . Sự hiện diện của người da trắng với phong tục vàtôn giáo của họ đã

làm đảo lộn tất cả đời sống tinh thần, bóp méo một số phong tục nghìn xưa của các xứ bị trị . Sự phát sinh kỹ nghệ đã làm biến mất một số lớn bài hát và nhạc dính liền với việc cày cấy, gặt lúa, đạp nước, dệt vải, trong khi máy móc hóa đời sống nông quê, và biến nơi này thành những tỉnh lỵ nhỏ . Sự thay đổi này có ảnh hưỏng lớn đối với sự sống còn của âm nhạc và phong tụcd cổ truyền của những quốc gia bị thống trị .

Vấn đềnghiên cứu dân tộc nhạc học đòi hỏi rất nhiều hiểu biết vềdân tộc học (Ethnologie/Pháp, Cultural Anthropology /Anh Mỹ), ngôn ngữ học (linguistique/Pháp, linguistics/ Anh), nhạc học (musicologie/Pháp, musicology/Anh), sinh ngữ (langues vivantes/ Pháp, foreign languages/Anh), xã hội học (sociologie/Pháp, sociology/Anh), tâm lý học (psychologie/Pháp, psychology/Anh), khảo cổ học (archeologie/Pháp, archeology/Anh), âm thanh học (acoustique/Pháp, acoustics/Anh) và luôn cả tinh học (informatique/Pháp, information science/Anh) và dĩ nhiên phải biết nhạc pháp hay nhạc lý (solfège/ Pháp, solfeggio/Anh).

Đây chỉ là một bài sơ khảo về dân tộc nhạc học với mục đích giới thiệu bộ môn nghiên cứu mới mẻ này đến với các bạn, chứ không đi sâu vào chi tiết . Bài này gồm có ba phần: lịch trình quá khứ của dân tộc nhạc học sẽ đưa các bạn trở về quá khứ để tìm nguồn cội của ngành chuyên khoa âm nhạc cổ truyền này ; định nghĩa dân tộc nhạc học theo nhiều quan điểm khác nhau để cho thấy sự thay đổi đường lối nghiên cứu theo từng giai đoạn diễn tiến, cững như những trường phái Âu châu và Mỹ châu, và sau cùng lả sự phát triển của dân tộc nhạc học hiện nay .

LỊCH TRÌNH QUÁ KHỨ CỦA DÂN TỘC NHẠC HỌC

1. Giai đoạn 1 (1779-1850)

Những tài liệu đầu tiên được dùng sau này cho việc nghiên cứu dân tộc nhạc học bao gồm các bài du ký, hồi ký, hay ức ký của nhà văn du lịch, nhàthám hiểm, hay các ông cố đạo thiên chúa giáo . Những tác phẩm đầu tiên về « nhạc ngoài Âu châu » (musique extra-européenne – extra-european music) phải kể đến quyển « Le Mémoire sur la musique chinoise » (Tiểu luận về nhạc Trung quốc) do ông cố đạo Joseph Marie Amiot viết vào năm 1779 và tiếp đó là quyển « La description historique, technique et littéraire des instruments de musique des Orientaux » (Miêu tả lịch sử, kỹ thuật và văn chương những nhạc khí Đông Phương) được viết vào năm 1813. Ông Guillaume Villoteau, dưới thời Nã phá luân đệ nhất, đã đi khảo sát nền văn minh Ai cập để sau đó vào năm 1816, cho phát hành cuốn « Mémoire sur la musique de l’Antique Egypte » (Tiểu luận về âm nhạc Cổ Ai cập). Phải chờđến năm 1832, ông Francois Joseph Fétis, nhà nhạc học đầu tiên đã đưa những điểm mới mẻ vào trong hệ thống ý tưởng đại cương về âm nhạc trong một quyển sách « Résumé philosophique de l’histoire de la musique » (Khái niệm triết lý về lịch sử âm nhạc). Quyển « Histoire gérérale de la musique » (Lịch sử âm nhạc toàn thư) chưa viê’t xong thì ông Fétis từ trần . Quyển này trình bày quan điểm cho rằng nhạc Tây phương bác học không phải là nhạc duy nhất trên quả địa cầu này mà còn có nhiều nền văn minh âm nhạc khác trên thế giới cũng đáng kể lắm .

2. Giai đoạn 2 (1859-1914)

Trong giai đoạn này , một số lớn sách vở ghi chép nhạc dân gian ở Âu châu đã được xuất bản khá nhiều . Phong trào lãng mạn bên Âu châu đã chứng tỏ sự lưu ý đến nhạc dân gian Âu châu qua một số bài vở của vài văn sĩ Pháp như Th. Hersart de la Villemarque ở Bretagne (miền Tây xứ Pháp), bà George Sand ở vùng Berry (miền Trung Tây xứ Pháp). Trong khi đó, Frédéric Chopin (Ba Lan) và Franz Liszt (Hung Gia Lợi) , hai nhạc sĩ nổi tiếng thời đó, đã dùng nhạc cổ truyền của xứ họ làm nguồn hứng cho sáng tác của hai ông .

Động cơ quan trọng nhứt trong việc bảo vệ nhạc cổ truyền là máy hát (phonographe – phonograph) lại được phát minh vào thời kỳ này . Năm 1869, ông Charles Cros, người Pháp, đã sáng chế máy « paléophone » cùng nguyên tắc với máy « phonographe à cylindre  » (máy hát ghi âm bằng ống dĩa) do ông Thomas Edison, người Mỹ, thực hiện năm 1878. Từ năm 1877 tới 1892, ông Emile Berliner đã tưởng tượng và thực hiện hệ thống dĩa hát thay vì ống dĩa nhưng phải đợi tới sau thế chiến thứ nhứt (1914-18) , dĩa hát 78 vòng mới được tung ra trên thị trường. Sự phát minh máy hát ống dĩa đã góp phần rất lớn trong việc tàng trữ nhạc dân tộc .

Năm 1890 nhànghiên cứu nhạc dân tộc Mỹ, Walter Fewkes, đã sử dụng máy hát ống dĩa để ghi một số bài hát của dân da đỏ Zuni . Nhờ vậy phần ghi nốt nhạc các bài hát này có phần chính xác hơn nhiều nhờnghe nhạc thu trên ống dĩa (cylindre – cylinder) nhiều lần để có đủ thời giở kiểm chứng và sửa đổi phần ký âm. Ở Âu châu, ông Bela Vikar, thuộc xứ Hung Gia Lợi, dùng máy hát để ghi lại các ca khúc vào năm 1894 .Những ống dĩa được đem trưng bày ở Paris nhân dịp hội chợ triển lãm hoàn vũ năm 1900 (Exposition Universelle – World Fair). Ở Đức, nhà bác học Carl Stumpf (1848-1936) đề xướng trong quyển « Tonpsychologie » (Âm thanh tâm lý học), xuất bản năm 1883, một phương pháp mới để nghiên cứu âm giai : khảo sát âm giai bằng đơn vị âm trình « savart ». Một « savart » bằng 1/25 của đơn vị bán cung. Hai năm sau đó, bên Anh quốc, nhàbác học Alexander John Ellis (1814-1890) đã làm chấn động thế giới nhạc học trong một bài nghiên cứu « On the Musical Scales of Various Nations » (Về các thang âm của các quốc gia khác nhau) in vào năm 1885. Ông Ellis đã đặt ra một đơn vị đo âm trình mới lấy tên là CENT (một CENT bằng 1/100 của một bán cung). Với cách đo này, ông Alexander Ellis đã chia âm giai bát độ 12 bán cung làm 1200 cents. Với phương pháp này, có thể ghi chính xác khoảng cách giữa các quãng của bất cứ âm giai nào thuộc bất cứ truyền thống âm nhạc nào trên thế gian này . Giới nghiên cứu nhạc dân tộc xem ông Ellis như là nhà tiền phong trong ngành dân tộc nhạc học .

Những đóng góp đáng kể khác như hai cuộc triển lãm hoàn vũ 1889 và 1900 ở Paris (Pháp), và việc thành lập âm thanh viện sơ khai (archives de musique primitive – archives of primitive music) trước hết ở Mỹ, rồi ở Wien (Áo quốc) và ở Berlin (Đức). Âm thanh viện Berlin (Phonogrammarchiv) được hai ông Carl Stumpf và Erich Von Hornbostel sáng lập vào đầu thế kỷ 20 tàng trữ tài liệu âm thanh vô giá . Người ta tưởng tài liệu chứa trong âm thanh viện Berlin bị thiêu hủy trong kỳ đại chiến thứ hai vừa quạ Nhưng sau khi xứ Đức được thống nhứt, các nhà nghiên cứu nhạc học Đông Đức cũ đã tuyên bố rằng những tài liệu âm thanh của Phonogrammarchiv được rải rác khắp nơi ở cựu Đông Đức. Hiện nay kho tàng âm thanh này đang được chính quyền Đức giao cho một nhà nghiên cứu Đức, TS Susan Ziegler phân loại và làm thành phiếu điện tử để có thể phổ biến sau khi mang về Berlin để tái lập viện âm thanh như xưa vì Berlin được chọn làm thủ đô của xứ Đức thống nhứt (tháng 10, 1991). Năm 2000, vào tháng 9, Berlin đã tổ chức hội nghị quốc tế về âm thanh viện và một tài liệu gồm 4 CD và hơn 200 trang được xuất bản để đánh dấu một trăm năm lịch sử âm thanh và nhạc cổ truyền tàng trữ tại Berlin . Điều vui mừng là trong số tài liệu trong bộ dĩa lịch sử lại có một tài liệu về nhạc Việt Nam . Đó là tài liệu thu vào năm 1985 tại Viện bảo tàng Berlin với tiếng đàn tranh độc tấu của nhạc sĩ Trần Quang Hải qua bài Lưu thủy , Bình bán , Kim Tiền .

Ở Pháp, bác sĩ Azoulay đã thu thanh một số dĩa ống nhạc của các quốc gia như Pháp (vùng Bretagne), Nhựt Bổn, Trung Quốc, Việt Nam, Sénégal (Phi Châu) và Caucase (Nga). Dĩa ống này được tàng trữ trước kia tại một nơi gọi là Musée Phonographique de la Société d’Anthropologie (viện bảo tàng âm thanh của hội nhân chủng học) và hiện nay được bảo lưu tại Département d’ethnomusicologie, Musée de l’Homme, Paris (viện dân tộc nhạc học, viện bảo tàng Con Người) . Trong số tài liệu âm thanh này có một số dĩa ống về tiếng nói và nhạc điệu Việt Nam được thu thanh vào năm 1900. Chỉ hơi tiếc là tài liệu nghe rè quá, người hát lại không phải là nghệ sĩ chuyên nghiệp mà là những người nông dân được gởi sang Pháp nhân kỳ triển lãm hoàn vũ nên nghệ thuật hát không diễn tả được những luyến láy tinh vi của các điệu ngâm cũng như cách hát dân ca Quan Họ .

Năm 1911, Musée de la Parole et du Geste (Viện bảo tàng tiếng nói và động tác) được thành lập ở Paris .

3. Giai đoạn 3 (1914-1945)

Đại chiến thứ nhứt làm gián đoạn sự thu thập nhạc dân gian. Ở Anh quốc, Henry Balfour thu nhặt một số nhạc khí cổ truyền hiện được tàng trữ tại viện bảo tàng Pitt Rivers ở tỉnh Oxford . Tại Gia nã đại, Marius Barbeau thu vào dĩa ống hàng nghìn bài dân ca cu ?a người da đỏ, dân ca Pháp và Anh. Với tài liệu này, ông Marius Barbeau đã cùng nhà ngôn ngữ học Edward Sapir đồ ng viết quyển « Folksongs of French Canada » (Dân ca Gia nã đại vùng nói tiếng Pháp).

Cùng lúc đó, tại Pháp, M. và R. d’Harcourt xuất bản quyển « La musique des Incas et ses survivants » (Nhạc dân ca Anh-ca và sự tàn dư của âm nhạc sắc tộc này). Hai ông Lavignac và Lionel de La Laurencie đã tổng hợp những bài nghiên cứu nhạc ngoài Âu châu (musiques extra-européennes – extra european musics) trong quyển bách khoa tự điển âm nhạc (Encyclopédie de la musique et Dictionnaire du Conservatoire – 1912-1924).

Ở Hòa Lan, nhà dân tộc nhạc học trứ danh, cha đẻ của danh tử ETHNOMUSICOLOGY, Jaap Kunst, sưu tầm nhạc xứ Nam Dương từ nhiều năm qua . Trong khi đó, tại Anh quốc, ông Henry G. Farmer khởi sự công trình nghiên cứu nhạc Ả rạp . Tại Hung Gia Lợi, nhà soạn nhạc trứ danh Bela Bartok đã ký âm rất nhiều bản dân ca không những của Hung Gia Lợi mà còn luôn cả các xứ Lỗ Ma Ni, Thỗ Nhĩ Kỳ, và Algeria .

Giữa 1920 và1930, các ông George Herzog, Charles Seeger, và Marius Schneider đã ký âm trong một số dân ca phối hợp phương pháp nhân chủng học vànhạc học được Milton Metfessel phát hành năm 1928. Curt Sachs đã viết một số sách quan trọng có ảnh hưởng sâu đậm đối với lịch sử nhạc học . Năm 1928 ở Mỹ nhiều viện nhạc học mọc lên như nấm .

Ở xứ Lỗ Ma Ni (Roumanie – Rumania), nhà bác học trứ danh Constantin Brailoiu (1893-1958) bắt đầu nghiên cứu thu thập nhạc dân gian và thành lập Archives du Folklore (Sở lưu trữ văn học dân gian) vào năm 1928 tại Bucarest . Cùng một năm, ở Paris, tiếp đón sự chào đời của Département d’organologie musicale (viện nghiên cứu nhạc khí dân tộc) ở Musée d’ethnographie du Trocadéro (Musée de l’Homme bây giờ) được đổi tên lại là Département d’ Ethnologie musicale vào năm 1937 khi ông André Schaeffner (1895-1980), tác giả quyển « Les Origines des Instruments de Musique » (Nguồn gốc các nhạc khí) xuất bản năm 1936 và là người đã khai sáng phương pháp xếp loại nhạc khí rất đặc biệt và lôgíc, đến nhậm chức . Tên sau cùng được đổi lại và được giữ luôn cho tới bây giờ là Département d’ Ethomusicologie (viện dân tộc nhạc học) từ năm 1965 trở đi .

Năm 1931, hội chợ triển lãm thuộc địa (Exposition Coloniale / Colonial Fair) ở Paris đã được Musée de la Parole et du Geste ghi âm trên một số dĩa 78 vòng về nhạc cổ truyền của các quốc gia thuộc địa của Pháp thời đó . Trong số dĩa hát tôi códịp nghe những điệu cải lương, dân ca ba miền của Việt Nam tại Musée de l’Homme (nơi tôi làm việc từ năm 1968) . Ngoài ra Musée Guimet ở Paris cũng có một số dĩa hát quan trọng về nhạc Á châu và trong số đó có nhạc Việt Nam .

Từ năm 1931 tới 1933, dưới sự điều khiển của nhà dân tộc nhạc học tài ba của Pháp, André Schaeffner, trong một chuyến đi nghiên cứu ngữ học và nhạc học bên Phi châu đã mang về Pháp một tài liệu âm thanh rất phong phú và quí giá về nhạc Phi Châu .

Năm 1933, nhà bác học Đức Erich Von Hornbostel đã xuất bản bộ dĩa « Musik des Orients » (Nhạc Đông Phương) gồm hơn 10 dĩa hát 78 vòng về nhạc Á châu nói chung (sau này có tái bản bằng dĩa 33 vòng). Năm 1933, hội nghị về nhạc ả rạp ở Le Caire (thủ đô xứ Ai cập – Egypte/Egypt) đã được ghi trên dĩa hát 78 vòng với gần 200 dĩa . Tài liệu này hiện được tàng trữ tại Musée Guimet và tại Phonothèque Nationale (National Sound Library – Âm thanh viện quốc gia) ở Paris . Musée de l’ Homme có một bản sao tài liệu nhạc ả rạp này trên băng nhựa . Một phần tài liệu này đã được Phonothèque Nationale xuất bản bằng dĩa laser (compact disc) vào năm 1988 tại Pháp .

Trong thời gian này , bên Nhựt Bổn, giáo sư Tanabe Hisiao đã nghiên cứu nhạc cổ truyền Nhựt Bổn . Bên Ấn độ cũng có một số nhạc học gia như Arnold Bake bắt đầu thâu trên dĩa các bài dân ca và nhạc cổ điển xứ Ấn độ . Năm 1939, chuyến đi nghiên cứu nhạc dân tộc vùng Basse Bretagne (Pháp) mang về một số tài liệu quan trọng đầu tiên về dân ca Pháp cho âm thanh viện ở Musée de l’ Homme . Tài liệu này được chuyển giao lại cho Musée National des Arts et Traditions Populaires ở Paris (Viện bảo tàng quốc gia nghệ thuật và truyền thống dân gian ) .

Ở Việt Nam, khoảng từ 1925 tới 1938, có hãng dĩa Pathé và Beka của Pháp đã thâu nhiều dĩa hát 78 vòng các điệu hát tài tử miền Nam do các nghệ sĩ của gánh hát của Thầy Năm Tú ở Mỹ tho và một số dĩa thâu Ca Huế miền Trung .

Giai đoạn này biểu tượng sự hình thành của môn dân tộc nhạc học trên thế giới . Những âm thanh viện, những chuyến đi nghiên cứu dân tộc học, dân tộc nhạc học đã đặt nền tảng vững chắc cho giai đoạn sau thế chiến thứ hai .

4. Giai đoạn 4 (1945 trở đi)

Vừa khi chấ m dứt chiến tranh, sự tái thiết tình hữu nghị quốc tế, sự tiếp tục nghiên cứu khoa học , sự trao đổi nghiên cứu qua các hội nghị, các buổi tham luận quốc tế đã thúc đẩy một cách mãnh liệt sự phát triển nhanh chóng trong việc thu thập tài liệu âm nhạc của các quốc gia chậm tiến .

Giai đoạn quan trọng bắt đầu từ năm 1950 bằng sự phát triển việc khảo cứu tại chỗ qua sự tìm tòi nhạc cổ truyền thế giới của các nghiên cứu gia Tây phương, sự có mặt của những nhà nghiên cứu thuộc đệ tam thế giới , sự hình thành của nhiều viện nghiên cứu dân tộc nhạc học tại Âu Mỹ, và sự chào đời của hai tập san nghiên cứu nhạc dân tộc : « Journal of the International Folk Music Council (IFMC) năm 1949 tại Gia nã đại (từ năm 1981 đời về New York đổi thành « Yearbook of the International Council for Traditional Music – ICTM, và từ năm 2001, lại dời về trường đại học UCLA ở Los Angeles, California, Mỹ), và « Ethnomusicology » năm 1955 tại Mỹ . Nhiều sách về lý thuyết, phương pháp dân tộc nhạc học bắt đầu được xuất bản .

Từ năm 1970 trở đi, ảnh hưởng lớn mạnh của phương pháp các khoa nhân chủng học (anthropologie – anthropology), ngôn ngữ học (linguistique – linguistics), và tín hiệu học (sémiologie – semiotics), càng ngày càng thấy rõ đối với ngành dân tộc nhạc học . Phương pháp nghiên cứu được chia ra làm hai nhóm :

  1. Nghiên cứu từ bên trong truyền thống (étude interne – internal study hay cultural insider) có nghĩ a là người đi nghiên cứu âm nhạc phải sống ở nơi phát sinh ra loại nhạc đó ít nhứt là một năm để có một cái nhìn toàn diện về sinh hoạt âm nhạc , biết hát hay biết đàn và nói được tiếng nói của dân tộc mình nghiên cứu .
  2. Nghiên cứu từ bên ngoài truyền thống (étude externe – external study hay cultural outsider) nghĩa là nghiên cứu không cần phải biết nói tiếng của dân tộc mình nghiên cứu, không cần phải biết đàn hay hát và không cần phải lưu trú dài hạn . Những người này chỉ cần biết phương pháp nghiên cứu tận tường, biết ký âm , phân tích và làm việc nghiên cứu lý thuyết nhiều hơn và có tính cách đối chiếu .

Khoảng năm 1950 mở màn một kỷ nguyên mới trong lĩnh vực nghiên cứu: sự phát triển máy thu thanh (magnétophone / tape recorder) . Với máy thu thanh ngày càng nhẹ vềtrọng lượng, kỹ xảo về máy móc, hoàn hảo về âm thanh , với dĩa hát 33 vòng có thể nghe nửa giờ một mặt dĩa, rồi tới dĩa laser (disque compact / compact disc) có thể nghe trên một giờ đồng hồ, dĩa laser videodisque (laser videodisc) vừa xem hình, vừa nghe tiếng, và gần đây nhứt là CD Rom vừa có thể xem hình, nghe nhạc và đọc chữ . Một dĩa CDRom thay thế cho cả một cuốn sách, nhiễ CD và nhiều phim videọ Những máy thu thanh như DAT, hay Minidisc thâu âm thanh bằng số (enregistrement numérique hay digital / numeric hay digital recording), thay đổi hoàn toàn phương pháp đi nghiên cứu điền dã (recherche sur le terrain / field research). Máy quay phim từ phim 8mm câm , tới super 8, rồi phim 16 ly với số phút quay phim giới hạn vài phút cho tới các máy quay video (caméscope / camcorder) là loại máy thu hình video đủ loại (Umatic, Betamax, VHS, Super VHS, 8mm, Hi-8 Pro, DVC,vv…) với hình thật rõ theo hệ thống haute définition 400 đường và lên tới 700 đường (700 lignes – 700 lines), nhẹ cân, và âm thanh số (son numérique – numeric sound / enregistrement digital – digital recording), dân tộc nhạc học đã đi một bước rất dài .

Chỉ trong khoảng thời gian ngắn ngủi 50 năm (1951-2001), kết quả vàsố lượng sản xuất về sách vở , báo chí, dĩa hát băng nhựa, phim ảnh đã vượt xa cả trăm lần tổng số lượng sản xuất của gần 200 năm trước (1779-1950) . Bao nhiêu đó đủ cho thấy sự tiến bộ khoa học và kỹ thuật đã giúp đỡ rất nhiều trong công cuộc bảo vệ vốn cổ .

Giai đoạn thứ tư này có thể tóm tắt bằng bốn điểm quan trọng:

  1. Dĩa hát nhạc cổ truyền được phổ biến rộng rãi, và từ năm 1983 trở đi đã có trên 15.000 dĩa laser về nhạc cổ truyền đã được phát hành trên thế giới . Đó là nhờ sự nổ lực của một số nhà sản xuất dĩa như Folkways Records (đã nhập vào Smithsonian Institute, Washington DC từ khi ông Moses Asch, sáng lập viên của Folkways từ trần vào giữa thập niên 80, Library of Congress, Lyrichord, Nonesuch bên Mỹ , Musée de l’Homme, Ocora, Le Chant du Monde, Playasound, Arion, Auvidis, Maison des Cultures du Monde, Buda bên Pháp, Philips bên Hòa Lan, Barenreiter Musicaphon, Museum Collection Berlin bên Đức, Topic, Argo, Leader , Tangent Records bên Anh, Victor, Columbia, Toshiba, JVC bên Nhựt, Albatros bên Ý, Melodia bên Nga, vv….
  2. Thiết lập phương pháp mới trong cách làm việc khi đi nghiên cứu tại chỗ .
  3. Những nguyên tắc làm việc trong phòng thí nghiệm, vì tài liệu thu vào băng nhựa sẽ được các nhà nghiên cứu ở các trung tâm nghiên cứu nghe và phân tách trong các căn phòng được trang bị đầy đủ máy móc tối tân hiện đại
  4. Kỹ xảo hóa các bộ máy đo âm thanh, chẳng hạn như các máy hiện giờ được dùng tại Pháp như Sonagraph (máy cho ta hình ảnh của bất cứ âm thanh nào, vừa có màu sắc cho thấy rõ chỗ nào hát mạnh nhẹ ra sao ), Oscilloscope (máy ghi tất cả cao độ các nốt nhạc một cách tinh vi vã sẽ giúp ta biết thêm các quãng bất thường), melograph (máy ghi bằng các lằn về cao độ các làn điệu), stroboconn (máy đo chính xác cao độ các âm thanh mà lỗ tai con người đôi khi không nghe nỗi) spectograph (máy cho ta thấy bồi âm mà giọng hát có thể tạo ra được), và luôn cả máy vi tinh (micro-ordinateur PC computer), loại Macintosh và IBM mới nhứt hiện nay có thể giải quyết nhiều vấn đề về chép nhạc, chuyển thể, chuyển hệ, chuyển cung với các bộ ghi chép nhạc như ENCORE, NOTEWRITER, PROFESSIONAL COMPOSER, vv… Gần đây nhứt, có một vài chương trình đo âm thanh như Frequency analyzer, GRAM cho IBM, hay Soundsculpt cho Macintosh giúp cho các nhà nghiên cứu có thể tự phân tách các làn điệu , kỹ thuật giọng, tiết tấu một cách dễ dàng và ít lệ thuộc vào các máy đo khổng lồ tại các phòng thí nghiệm .

Sự tiến bộ vượt bực này đã đóng góp một phần rất lớn trong việc phân tách làn điệu và tiết tấu, giúp cho những nhà nghiên cứu nhạc học giải quyết nhanh chóng những khúc chiết trong nhạc ngữ cổ truyền dân tộc mà cách đây gần một thế kỷ phải mất nhiều thì giờ để ký âm, vận dụng trí nhớ và nhiều khi còn viết sai làn điệu khi ký âm .

ĐỊNH NGHĨA DÂN TỘC NHẠC HỌC

Những ai học về dân tộc nhạc học đều biết từ vựng này được dùng hiện nay ETHNOMUSICOLOGY (dân tộc nhạc học) là do nhà nhạc học Hòa Lan Jaap Kunst (từ trần năm 1958) đề nghị

Năm 1950, Jaap Kunst , trong một bài vềnhạc học, có đề nghị danh từ « ethno-musicology » (với dấu gạch nối ngang) để thay thế danh từ « comparative musicology » (đối chiếu nhạc học). Ông định nghĩa dân tộc nhạc học như sau : « nghiên cứu nhạc của các giống dân loài người ngoại trừnhạc cổ điển Tây phương và dân nhạc Âu châu  » (study of the music of the races of man, except Western classical music and European folk music). Đến năm 1958, Jaap Kunst mới thêm vào định nghĩa trên phần nghiên cứu về khía cạnh xã hội trong âm nhạc .

Khoảng đầu thế kỷ thứ 20, các nhà nhạc học dùng chữ « musicologie comparée / Comparative Musicology » (đối chiếu nhạc học) do chữ Đức là « Vergleichende Musikwissenschaft » mà ra . Sau đó, một số từ vựng khác được thấy xuất hiện đầu tiên trên các bài nghiên cứu nhạc học . Tôi chỉ lựa hai sinh ngữ tiêu biểu nhứt cho môn nghiên cứu này là Pháp và Anh ngữ để giản tiện hóa trong phần trình bày . Chẳng hạn như :

– « musique populaire » (Pháp) / dân nhạc

– « musique folklorique » (Pháp)/ « folk music » (Anh) / dân nhạc

– « musique exotique » (Pháp) / exotic music » (Anh )/ nhạc nước ngoài

– « folklore musical » (Pháp )/ dân nhạc

– « ethnographie musicale » (Pháp) / dân tộc nhạc ký âm học

– « musique ethnique (Pháp/ ethnic music » (Anh) / nhạc sắc tộc

–  » musique non-européenne (Pháp) / non european music » (Anh)/ nhạc không Âu châu

– » musique extra-européenne (Pháp) / extra european music » (Anh) / nhạc ngoại Âu châu

– « ethnologie musicale »(Pháp )/ dân tộc nhạc học

– « musique primitive (Pháp)/ primitive music » (Anh)/ nhạc sơ khai

Danh từ đối chiếu nhạc học sống tới năm 1950 rồi được thay thế bằng một danh từ khác « ethno-musicology » (với gạch ngang). Sau đó chữ « ethnomusicology » được ghép chung lại thành một chữ từ năm 1957 . Trong tương lai, trên đà phát triển có thể đi tới chỗ tách rời chữ này ra làm hai và có thể sẽ trở thành « ethnomusic-ology » không chừng ?

Dân tộc nhạc học, theo nghĩa rộng tối đa, gồm tất cả biểu lộ âm thanh có tổ chức (manifestation sonore organisée / organized sound manifestation) . Trong thực tế, vì sự cắt xén cần thiết của khoa học làm thành nhiều bộ môn khác nhau, nhạc cổ điển Tây phương được đưa sang lĩnh vực nhạc cổ điển (musicologie classique / classical musicology) . Tại sao chỉ « biểu lộ âm thanh » (manifestion sonore / sound manifestation) mà không là « âm nhạc » (musique / music) ? Khi nói tới « nhạc bác học » (musique savante / learned music) tức là có sự hiện hữu của « nhạc không bác học » (musique non savante / non learned music) . Thế nào là nhạc bác học và thế nào là nhạc không bác học ? Dựa trên quan điểm và cơ sở nào để chỉ định như thế ?

Nhạc bác học, theo định nghĩa chung, là loại nhạc có một truyền thống, một lý thuyết, một cách viết nhạc với tên nốt nhạc, một lịch sử . Tất cả loại nhạc nào không hội đủ những điều kiện trên sẽ thuộc vào loại nhạc không bác học và được gọi bằng nhiều từ vựng khác nhau : « musique populaire / folk music » (nhạc bình dân), « musique ethnique/ethnic music » (nhạc sắc tộc), « musique folklorique / folk music » (nhạc dân gian), « musique traditionnelle / traditional music » (nhạc truyền thống) .

Theo định nghĩa nhạc bình dân (musique populaire / folk music) rõ ràng là loại nhạc phát xuất từ dân chúng . Nhưng nhạc bình dân cũng có thể chỉ định một loại nhạc nổi tiếng trong quần chúng . Thí dụ những ca khúc của Ngô Thụy Miên hay của Phạm Duy là nhạc bình dân có nghĩa là nhạc được dân chúng ưa chuộng (les chansons de Ngô Thụy Miên ou celles de Phạm Duy sont « populaires » trong nghĩa popsongs / pop music) . Nghiên cứu các ca khúc tân nhạc có tác giả không thuộc phạm vi của dân tộc nhạc học . Nhạc sắc tộc (musique ethnique / ethnic music) là cách gọi có tính cách giới hạn . Chữ sắc tộc bị một số nhà nghiên cứu tranh cãi và không được nhất trí chấ p nhận . Nhạc dân gian (musique folklorique / folk music) chỉ định những loại nhạc được nghe trong dân gian . Danh từ « folklore » (khoa học dân gian ) và tĩnh từ « folklorique » đã được giới nghiên cứu nhạc dân gian ở Đông Âu (Hung gia lợi, Lỗ Ma Ni) dùng luôn cho tới ngày nay . Danh từ có thay đổi ý nghĩa sau thế chiến thứ hai . Nghĩa thứ nhứt là để chỉ định phong trào « musique folk / folk music » tức là loại nhạc dân gian do thế hệ trẻ ở thành thị học nhạc dân gian và hát lại với nhạc khí và hòa âm mới để phù hợp với tính cách trẻ trung của thế hệ mình đang sống . Nghĩa thứ hai là nhạc do những nhóm địa phương (groupes locaux / local groups) hay quốc gia (ensembles nationaux / national ensembles) muốn bảo lưu truyền thống ca vũ nhạc bằng cách tham gia những đại nhạc hội quốc tế qua những màn múa dân tộc hay ca nhạc dân gian . Vì lý do thiếu tính cách thuần túy và hay thích làm màu mè có vẻ « tài tử » hơn là chuyên nghiệp , cho nên trong tiếng Pháp, khi nói « c’est du folklore » để ám chỉ một chuyện không quan trọng, không thuần túy, hơi có ý khinh miệt .

Hiện nay danh từ « musique traditionnelle / traditional music » (nhạc truyền thống) được quãng bá rộng rãi hơn . Ở Pháp, năm 1987, bộ văn hóa Pháp có tạo một bằng cấp trình độ cao học để tuyển chọn giáo sư dạy nhạc truyền thống trong các trường quốc gia âm nhạc (professeur de musiques traditionnelles aux Conservatoires nationaux de musique / Professor of traditional music at National Conservatories of Music) . Ngay cả một cơ quan nghiên cứu nhạc dân gian quốc tế (IFMC – International Folk Music Council – Hội Đồng quốc tế nhạc dân gian) đã quyết định kể từ năm 1981 được đổi thành tên mới là ICTM – International Council for Traditional Music – Hội đồng quốc tế nhạc truyền thống . Năm 1988, ở Geneva bên Thụy Sĩ, Laurent Aubert chủ trương một tập san nghiên cứu nhạc dân tộc bằng tiếng Pháp mang tên là « Cahiers de Musiques Traditionnelles » (Tập san nhạc truyền thống) .

Gần đây hơn, có một số người sử dụng các từ vựng khác như « sociomusicologie / sociomusicology » (xã hội nhạc học) để chỉ định môn nghiên cứu âm nhạc đi liền với sự biến chuyển của xã hội, nói một cách khác là có thể xuyên qua nhạc ngữ của một thời đại nào đó, có thể đoán được một phần nào xã hội lúc đó ra sao : hòa bình, chiến tranh, hung bạo, thiền tịnh vv…. Có người dùng từ vựng « anthropomusicologie / anthropoloy of music » (nhân chủng nhạc học) để nghiên cứu nhạc thời cổ xưa của mỗi dân tộc, mỗi sắc tộc . Một danh từ khác là « archéomusicologie/ archeomusicology » (khảo cổ nhạc học) để nghiên cứu nhạc thời cổ xưa qua các nhạc khí tìm thấy trong các cuộc thám hiểm, khai quật những di tích lịch sử như trường hợp tìm thấy đàn đá, trống đồng ở Việt Nam thuộc lĩnh vực của môn nghiên cứu này . Đến môn « psychomusicologie / psychomusicology » (tâm lý nhạc học), « musicothérapie / music therapy » (âm nhạc điều trị học), « sémiologie de la musique / semioloy of music » (tín hiệu nhạc học – nghiên cứu dấ u và ký hiệu trong âm nhạc) , các nhà nghiên cứu càng ngày càng đi sâu vào chi tiết và tách rời nhiều lĩnh vực nghiên cứu ra khỏi dân tộc nhạc học để đi đến chỗ chuyên môn hóa .

Chỉ có danh từ »ethnomusicologie / ethnomusicology (dân tộc nhạc học) là được đa số các nhà dân tộc nhạc học thích dùng nhứt và đã được chánh thức hóa qua các quyển tự điển có tiếng trên thế giới như New Grove Dictionary of Music and Musicians (Anh), New Harvard Dictionary of Music (Mỹ), Garland Dictionary of Music (Mỹ), Dictionnaire de la musique/Larousse (Pháp), vv..

Tóm lại, dù dưới hình thức nào đi nữa, từ vựng « ethnomusicologie » (dân tộc nhạc học) có một định nghĩa ra sao ?

Bà Claudie Marcel-Dubois (từ trần vào tháng 2, 1989 tại Pháp ), người tiền phong của bộ môn dân tộc nhạc học ở Pháp, cho rằng  » dân tộc nhạc học là bộ môn nghiên cứu theo truyền thống truyền khẩu tất cả những hiện tượng âm thanh liên quan đến đời sống xã hội và văn hóa và kỹ thuật của các nhóm sắc tộc khác nhau (étude selon la tradition orale des phénomènes sonores en relation avec la vie sociale, culturelle et technique de diverses ethnies).

Theo GS Mantle Hood, cựu giám đốc viện dân tộc nhạc học ở UCLA, University of Maryland (Mỹ), định nghĩa môn dân tộc nhạc học là « bộ môn nghiên cứu bất cứ loại nhạc nào có liên hệ tới môi trường văn hóa » (the study of any music in relation to its cultural context).

Theo GS Trần Văn Khê, giáo sư dân tộc nhạc học tại trường đại học Sorbonne (Paris, Pháp) từ 1960 tới 1987 và hiện về hưu nhưng vẫn tích cực hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu qua nhiều chuyến viễn du khắp năm châu, « một bộ môn nghiên cứu vô tư và khoa học những âm thanh thuộc truyền thống truyền khẩu của các sắc tộc trên thế giới qua nhiều điểm khác nhau về lịch sử, dân tộc học, xã hội học và nhạc học » .

GS Gilbert Rouget, chuyên gia vềnhạc Phi châu và tác giả cuốn sách giá trị « Musique et Transe » (Âm nhạc và Lên đồng), cho rằng « dân tộc nhạc học là nhạc học của những nền văn minh được cấu tạo bằng lình vực truyền thống của dân tộc học » (ethnomusicologie est musicologie des civilisations dont l’étude constitue le domaine traditionnel de l’ethnologie)

Nhà nhạc học Hòa Lan Jaap Kunst, cha đẻ của từ vựng « ethnomusicology » đề nghị rằng dân tộc nhạc học là « bộ môn nghiên cứu nhạc cổ truyền và nhạc khí của tất cả mọi tầng lớp văn hóa của nhân loại  » (the traditional music and musical instruments of all cultural strata of mankind, from the so-called primitive peoples to the civilized nations) .

GS Bruno Nettl, một nhà nghiên cứu nhạc học đã viết rất nhiều sách vềlý thuyết dân tộc nhạc học, đã đưa ra một định nghĩa như sau :  » nghiên cứu nhạc của các xã hội mù chữ, nhạc bác học Á châu và Bắc Phi, nhạc truyền khẩu của các vùng bị văn hóa bác học chế ngự và nhạc bình dân các xứ Âu Mỹ) (la musique des sociétés illettrées, les musiques de Haute Culture de l’Asie et de l’Afrique du Nord, la musique folklorique de tradition orale des régions qui sont dominées par les hautes cultures et la musique de tradition populaire des pays occidentaux).

Bà Monique Brandily (Pháp) chuyên môn về nhạc Phi Châu, đặc biệt xứ Tchad (Phi Châu), nhận định rằng dân tộc nhạc học là « nhạc học các xã hội thuộc thẩm quyền dân tộc học » (la musicologie des sociétés qui relèvent de l’ethnologie) .

Trong khi đó, nhà dân tộc nhạc học Pháp, Bernard Lortat-Jacob, nêu ra hai nhận định về vai trò của « nhạc học gia của sắc tộc » (musicologues de l’ethnique) và phân tách nhạc ngữ qua ký âm và vai trò của « dân tộc học gia của âm nhạc  » (ethnologues du musical) là nghiên cứu truyền thống âm nhạc tại chỗ, đời sống âm nhạc dính liền với phong tục tập quán của sắc tộc được nghiên cứu .

Ngoài ra còn có Alan P. Merriam (từ trần trong một tai nạn phi cơ), Miewyslaw Kolinski, Willard Rhodes (từ trần 1992), David P. McAllester, George List, Ludwik Bielawski, Charles Seeger (từ trần năm 1979), Elisabeth Helser bên Mỹ, Jean Jacques Nattiez bên Gia nã đại, Kishibe Shigeo bên Nhựt bổn, Kwabena J.H. Nketia bên Ghana (Phi châu) cũng có đề cập tới định nghĩa danh từ « dân tộc nhạc học » .

Nă m1989, trong quyển « Âm nhạc Việt Nam » do tôi biên soạn, nơi trang 298, tôi có định nghĩa dân tộc nhạc học như sau : » dân tộc nhạc học là một bộ môn nghiên cứu tất cả những loại nhạc được nghe trong một quốc gia trong hiện tại (nhạc địa phương cũng như nhạc ngoại quốc, cổ nhạc cũng như tân nhạc) đồng thời nghiên cứu gia tài âm nhạc của lịch sử văn hóa âm nhạc từthời lập quốc đến trước giai đoạn hiện tại, và lịch trình tiến triển của lịch sử văn hóa âm nhạc trên thế giới từ thời thượng cổ tới ngày nay » . Nhưng bốn năm sau (1993) tôi có thay đổi chút ít về định nghĩa môn dân tộc nhạc học . Trước hết tôi thấy cần phải định nghĩa hai chữ « nhạc học » và « dân tộc học » .

Đối với người Việt Nam, và đối với ngành giảng dạy âm nhạc ở Việt Nam, theo thiển ý của tôi, môn nhạc học (musicologie/musicology) là bộ môn nghiên cứu có tính cách đối chiếu lịch sử âm nhạc Việt Nam qua các thể loại (nhạc triều đình, tôn giáo, nhạc thính phòng, nhạc tuồng, dân nhạc, tân nhạc , vv..), nhạc khí, nhạc ngữ, điệu thức, tiết tấu, cũng như lịch sử nhạc bác học Á châu ngang hàng với lịch sử nhạc cổ điển Tây phương .

Còn dân tộc nhạc học là « bộ môn nghiên cứu các thanh nhạc (son/sound), hay tiếng động (bruit/noise) có cấu trúc âm điệu hay tiết tấu của các xã hội không có chữ viết (sociétés sans écriture / societies without writing) hay theo truyền thống truyền miệng (tradition orale / oral tradition), và cũng là bộ môn nghiên cứu đối chiếu tất cả truyền thống âm nhạc thế giới (étude comparée des traditions de musiques du monde / comparative study of world musics’ traditions) từ thời lập quốc đến giai đoạn hiện tại  » .

Mặc dù có sự bất đồng về định nghĩa chính xác, việc hiển nhiên là hầu hết các nhà dân tộc nhạc học đều nghiên cứu nhạc ngoài thế giới nhạc cổ điển Tây Phương, chú trọng nhiều về dân nhạc thế giới, vai trò âm nhạc trong một văn hóa nào đó , tiếp xúc trực tiếp với âm nhạc xứ mình nghiên cứu bằng cách sống tại chỗ trong một thời gian ngắn hay dài tùy theo chủ đích nghiên cứu, và áp dụng những khái niệm từ nhân chủng học và ngôn ngữ học phát triển ra . Tài liệu nhạc được thu tại chỗ được đem ra phân tích, đối chiếu vì đa số nhà nghiên cứu đều không phát xuất từ văn hóa âm nhạc đó ra . Nói tóm lại, lĩnh vực nghiên cứu dân tộc nhạc học cho chúng ta thấy một viễn tượng khá đồng nhứt .

Dân tộc nhạc học có hai chiều hướng khác biệt : một là đi về mặt nghiên cứu để đưa đến lý thuyết qua những bài viết và công cụ ho’a lý thuyết trong ngành dạy học; hai là trình diễn cho thật đúng truyền thống, bổ túc bằng những kỹ thuật mới và phát triển thêm với óc sáng tạo . Trong khung cảnh lý thuyết, người nghiên cứu nhạc dân tộc phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu có liên hệ đến những khuôn mẫu (modèles – models), hệ biến hóa (paradigmes – paradigms), khoa học sắc tộc (ethnosciences – ethnosciences), quá trình nhận thức (processus cognitif – cognitive process), tín hiệu học (sémiotiques – semiotics), tín hiệu nhạc học (sémiomusicologie – semiomusicology).

Sự phát triển của dân tộc nhạc học

Đà tiến triển của dân tộc nhạc học không cho phép nhà học giả chỉ nghiên cứu nhạc qua sách vở như xưa nữa, mà giờ đây nhà nhạc học gia phải đi nghiên cứu tại chỗ, làm quen với các loại máy thu thanh (từ máy lớn chuyên nghiệp như NAGRA , STELLAVOX đến các loại máy thu thanh (từ loại máy cassette như SONY, UHER đến các máy Walkman Professional, hay cận đại nhứt như loại máy thu thanh cassette DAT chỉ thu bằng số . DAT có nghĩa là »digital audio tape » một loại máy thu thanh tốt và tối tân trong thập niên 90 do hãng SONY , và CASIO của Nhựt chế rạ Gần đây có máy thu thanh Minidisc của hãng SONY loại thu bằng số như DAT. Người đi nghiên cứu còn phải biết chụp hình, quay phim loại 16ly, hay sử dụng các loại máy quay phim video 8mm hay Hi 8 hay Super VHS, hay loại máy video Digital Handycam của Sony với thu hình bằng số . Ngoài ra phải biết rõ tường tận loại nhạc mình nghiên cứu để tránh tách cách quá chủ quan khi phân tách, đồng thời phải hiểu sơ qua các loại nhạc của mấy xứ láng giềng để có thể đối chiếu, phải biết dân tộc học, ngữ học, xã hội học , âm nhạc học, sử địa , tâm lý học . Rồi lại còn phải thông thạo Anh ngữ, Pháp ngữ, và Đức ngữ để có thể đọc sách báo chuyên môn hầu theo dõi những công trình nghiên cứu trên thế giới . Và cần hơn nữa là phải hiểu thổ ngữ của vùng mình nghiên cứu .

Với bộ môn đa diện như vậy, việc nghiên cứu bây giờ không phải đơn thương độc mã mà phải nghiên cứu tập thể . Ở Pháp đã có nhiều ban nghiên cứu tập thể như « Recherches coopératives sur programme » (tác hợp nghiên cứu theo chương trình), hoặc như « équipe de recherche » (đội nghiên cứu) hay « unité propre de recherche » (đơn vị nghiên cứu), hay như « laboratoire associé , propre » (ban nghiên cứu có tầm vóc rộng lớn) . Tất cả nhóm, ban, đội, đơn vị nghiên cứu này đều do trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học (Centre National de la Recherche Scientifique / National Center for Scientific Research) của Pháp cho ngân quỹ nhứt định mỗi năm để được hoàn toàn thoải mái mà nghiên cứu . Ở Mỹ, các giáo sư nghiên cứu trong khung cảnh của viện đại học . Mỗi giáo sư phải dạy hai năm thì được 6 tháng rảnh rang để nghiên cứu chuyện mình thích . Đó là tình trạng chung của các quốc gia khác như Gia nã đại, Đức, Anh, Hòa Lan, Ý đại lợi, Úc châu, Nhật Bổn, Nam Phi, Ba Tây , vv….

Tính đến năm 2001, đã có tới 5000 tiểu luận án và luận án tiến sĩ về dân tộc nhạc học do gần 200 trường đại học trên thế giới cấp phát (xem quyển « Ethnomusicology and folk music. An International Bibliography of Dissertations and Theses » (Dân tộc nhạc học và dân nhạc : sách tổng hợp quốc tế về tiểu luận án và tiến sĩ ) do Frank J. Gillis và Alan P. Merriam thâu thập do Society for Ethnomusicology (Mỹ) xuất bản, 160 trang, năm 1966 và tất cả các số báo « ETHNOMUSICOLOGY » phát hành ba số một năm từ năm 1957 trở đi, xuất bản tại Mỹ . Jaap Kunst đã có kê khai một số lý lịch một số lớn trường đại học có dạy môn dân tộc ở Âu Mỹ nhưng chỉ tới năm 1959 mà thôi .

Ở Pháp bà Claudie Marcel Dubois (mất hồi tháng 2, 1989) bắt đầu dạy môn dân tộc nhạc học ở Paris từ năm 1959 . Hầu hết các nhà nghiên cứu dân tộc nhạc học ở Pháp hiện nay đa số đều có theo học lớp dân tộc nhạc học của Bạ Sau đó , trường đại học Sorbonne, Paris IV có mở lớp dạy dân tộc nhạc học Đông Phương do giáo sư Trần Văn Khê phụ trách (về hưu từ tháng 10, 1987) . Sau đó giáo sư Manfred Kelkel thay thế. Và từ năm 1998 giáo sư Francois Picard điều khiển môn dạy dân tộc nhạc tại trường đại học Sorbonne . Trường đại học Paris VIII-Saint Denis, trường đại học Paris X – Nanterre, trường Cao đẳng khoa học xã hội (Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales/ School of High Studies for Social Sciences) cũng có dạy môn dân tộc nhạc học . Một số tỉnh ở Pháp như Strasbourg, Poitiers, Montpellier, Toulouse, Rennes, Lille, Lyon, ngành dân tộc nhạc học cũng được bành trướng mạnh mẽ .

Ở Mỹ, phải nói là có nhiều trường đại học dạy về môn dân tộc nhạc học . Có thể kể như UCLA (University of California, Los Angeles) do giáo sư Nazir Ali Jairazbhoy điều khiển cho tới giữa thập niên 90. Hiện nay giáo sư Anthony Seeger phụ trách môn này . Ngoài ra có một số trường đại học nổi tiếng về môn dân tộc nhạc học như University of Hawaii ở Honolulu, University of Maryland, Berkerly University, UCSD (University of California, San Diego), University of Washington, (tiểu bang Washington), Columbia University, New York, University of Bloomington, University of Michigan, Indiana University, Southern Illinois University, vv…

Ở Gia nã đại, có trường đại học Université de Montreal ở Montreal, rồi ở Quebec, Toronto, Vancouver đều có dạy môn dân tộc nhạc học . Ở Úc châu, ngành dân tộc nhạc học được dạy ở University of Sydney, Melbourne College of Advanced Education, Monash University . Ở Nhật Bổn có trường Tokyo National University, và ở một số trường ở Osaka, Hiroshima. Ở Đại Hàn có trường Seoul National University,Academy of Korean Studies.

Không những ở Âu Mỹ mà ở các nước Á châu, Phi Châu, Châu mỹ la tinh cũng có viện nghiên cứu âm nhạc . Ở Nhật Bổn có giáo sư Kishibe Shigeo (từ trần 2005), Koizumi Fumio (từ trần), Tokumaru Yoshihiko, Tsuge Gennichi, Yamaguti Osamu. Ở Đại Hàn có giáo sư Lee Hye Ku (về hưu), Hahn Man Yung,Lee Byong Kyu, Song Bang Song. Ở Đài Loan có giáo sư Chuang Pen Li (về hưu), Liang Tsai Ping (từ trần), Hsu Tsang Houei (từ trần năm 2000), Wu Rung Shun, Gao Ya Li, Lin Tsing Tsai. Ở Hong Kong có Yip Ming Mei . Ở Ấn độ có giáo sư P. Sambamoorthy, Nazi Jairasbhoy, Anand Coomaseswami. Ở Phi Luật Tân có giáo sư Jose Maceda (từ trần 2005). Ở Trung quốc ngành dân tộc nhạc được phát triển nhanh chóng từ năm 1980 và hiện nay có trên 50 nhà nghiên cứu nhạc Trung quốc và nhạc sắc tộc .

Ở Việt Nam, trong xứ có Giáo sư Nguyễn Hữu Ba (từ trần), Lê Thương (từ trần), Lưu Hữu Phước (từ trần năm 1989), Phạm Phúc Minh, Hùng Lân( từ trần năm 1987), Đắc Nhẫn, Lê Huy, Huy Trân, , Tú Ngọc (từ trần) , Đỗ Minh, Vũ Nhật Thăng, Tô Ngọc Thanh, Đặng Hoành Loan, Thụy Loan, Tô Vũ , Lư Nhất Vũ (ca’c điệu hò ly’ miền Nam), vv… Còn ở ngoài xứ Việt Nam, tại Pháp có giáo sư Trần Văn Khê, Trần Quang Hải. Tại Mỹ có Nguyễn Thuyết Phong. Tại Úc có Lê Tuấn Hùng, Hoàng Ngọc Tuấn .

Bên Phi châu có giáo sư Kwabena Nketia (xứ Ghana), bà Deirdre Hansen , GS Dave Dargie, Andrew Tracey ở Nam Phi. Ở Ba Tây có giáo sư L. Azevedo (từ trần), Flavio Silva, Carlos Sandroni.

Ngày nay, đa số các sinh viên học môn nghiên cứu dân tộc nhạc học đều là nhạc sĩ , và biết sử dụng ít nhất là một cây đàn , biết đọc nhạc, ký âm, vv… và biết sử dụng máy vi tinh (micro ordinateur / computer) để xếp loại phiếu nhạc khí, hay bài ca, thể ca, và để đánh máy quyển luận án của mình .

Hiện tượng thu thập tài liệu, chia xẻ đất nghiên cứu bên Âu châu chỉ là kết quả của một sự lo ngại không thể tránh trước viễn ảnh đau lòng của nền văn minh sơ khai . Công nghiệp đã, đang và sắp bị nền văn minh khoa học kỹ nghệ Âu Mỹ quét sạch . Các nghiên cứu gia muốn ghi lại bằng hình ảnh sống động, bằng âm thanh, tiếng nói trên băng nhựa, dĩa hát để sau này có thể nghiên cứu, đối chiếu thiết thực, cụ thể hơn . Việc của họ làm có ích lợi một phần, nhưng nếu các cường quốc đừng có thi đua thôn tính thuộc địa, tìm cách thọc gậy bánh xe cho xứ láng giềng đánh nhau để đáp ứng nhu cầu sản xuất kinh tế và kỹ nghệ của họ, thì có lẽ các truyền thống cổ sơ khó bị mai một quá nhanh chóng như ngày hôm nay . Rất nhiều bài dân ca dính liền với nông nghiệp đã không còn nghe hát nữa vỉ đã bị kỹ nghệ hóa hết . Đại đa số các nước chậm tiến lại có tính tự ti mặc cảm thích hướng ngoại , cho cái gì từ phương trời Tây là nhứt . Thành ra ngày nay, nhạc cổ truyền của Á châu và Phi Châu đang sa vào cơn hấp hối . Thanh niên nam nữ chỉ ưa nghe nhạc Jazz hay nhạc cổ điển Âu châu, và nhất là loại nhạc pop, disco của Madonna, Prince, Michael Jackson, The Cure, vv… trình diễn . Đứng trước thảm trạng đó, việc học môn dân tộc nhạc học rất cần được khuyến khích và việc khích lệ giới trẻ tìm hiểu nhạc cổ truyền cũng đáng được quan tâm .

Ở Việt Nam còn biết bao nhiêu loại nhạc chưa được khai thác và chưa được nghiên cứu tận tường. Có bao nhiêu người hiểu được múa rối nước, hát bài chòi, hay thể thức lềlối của một buổi hát quan họ, trống quân, chứ đừng nói tới các loại hát phường vải, hát giặm Nghệ Tĩnh, hát xoan Phú thọ ,vv… Ai là người biết về nhạc đồng bào Tây nguyên (nhạc cồng chiêng Tây Nguyên được tuyên dương Kiệt tác văn hoá phi vật thể của UNESCO năm 2005), nhạc các thiểu tộc ở miền Bắc ? Hiện nay đã có một số nhà nghiên cứu trẻ như Hinh Phước Long (nhạc Chàm), Dương Bích Hà (nhạc miền Trung), Kiều Tấn (nhạc tài tử miền Nam), Võ Thanh Tùng (nhạc khi’ dân tộc Việt với một quyển sách về nhạc khí dân tộc Việt và một CD Rom để tra cứu về các nhạc khi’ Việt Nam) , Nông thị Nhình (dân ca Tày, Nùng, Dao ở Lạng Sơn), và những nhà nghiên cứu sắc tộc như Kpa Ylang (nhạc Ba-na), Romah del (nhạc Jarai),vv… Ngoài ra tại Viện Âm nhạc ở Hà Nội co’ khoảng 20 nhà nghiên cư’u nhạc dân tộc trẻ tuổi đang theo đuổi những công trình nghiên cứu nhạc dân gian một cách nghiêm túc để đóng góp vào sự chấn hưng các loại nhạc hiện có tại Việt Nam .

Hàng triệu người Việt hiện nay sống ở hải ngoại, nhưng có bao nhiêu người tìm tòi để hiểu về nhạc Việt ? Ngày hôm nay, tại Hà nội đã có Viện Âm nhạc tàng trữ tài liệu thu thanh nhạc dân tộc Việt Nam, có một phòng triể n lãm nhạc khí dân tộc, có một ban nghiên cứu điễn dã với trên 20 người đi thu thập nhiều loại nhạc Kinh và sắc tộc co’ thể xem như là một cơ quan nghiên cư’u chính thức của Việt Nam với đường lối nghiên cứu nghiêm túc nhứt . Nhưng việc nghiên cứu chỉ là bước đầu của việc đi tới sự thành lập môn dân tộc nhạc học trong một tương lai gần đây . Ngày nào có nhiều người Việt nghĩ tới và ưa thích nhạc cổ truyền của Việt Nam, và ngày nào có người chịu khó đi nghe các buổi hòa nhạc cổ truyền của Việt Nam, và ngày nào có người chịu khó mua các dĩa hát nhạc Việt cổ truyền, tìm kiếm sách, báo để đọc , và khuyến khích con cháu của mình trở về nguồn, bằng cách giáo dục chúng qua ngôn ngữ, âm nhạc, văn hóa thì lúc đó tôi mới có hy vọng vềsự sống mạnh của truyền thống âm nhạc Việt Nam .

Sách tham khảo (BIBLIOGRAPHY)

BLUM, Stephen

1975 :  » Towards a Social History of Musicological Technique  » (Vềlịch sư ? xã hội cu ?a kỹ thuật nhạc học), ETHNOMUSICOLOGY 19 (2) : 207-231, Ann Arbor, Hoa Kỵ

BLUM , Stephen & BOHLMAN, Philip V. & NEUMAN, D.M. (xb)

1991 : ETHNOMUSICOLOGY AND MODERN MUSIC HISTORY (Dân tộc nhạc học và lịch sử nhạc mới), Urbana, Illinois, Hoa Kỳ .

BOILES, Charles & NATTIEZ, Jean Jacques :

1977 : xem J.J.Nattiez

BOHLMAN, Philip V. & al

1992 :  » Ethnomusicology’s Challenge to the Canon : the Canon’s Challenge to Ethnomusicology  » (Sự thách đô’ của Dân tộc nhạc học đối với Luật lệ : sự thách thức của luật lệ đối với dân tộc nhạc nhạc học « , DISCIPLING MUSIC : MUSICOLOGY AND ITS CANONS : trang 116-136, K.Bergeron & P.V. Bohlman (xb), Chicago, Hoa Kỳ .

2001 :  » Ethnomusicology  » (Dân tộc nhạc học), NEW GROVE DICTIONARY vol.8 : 367-403, ấn bản thư’ nhì, London, Anh Quô’c .

BRAILOIU, Constantin :

1958 :  » Ethnomusicologiẹ Etude interne  » (Dân tộc nhạc học. Nghiên cứu bên trong), PRECIS DE MUSICOLOGIE : 41-52, Paris, Pha’p .

BROWN, Donald N.

1971 :  » Ethnomusicology and thé Prehistoric Southwest  » (Dân tộc nhạc học và miền Tây tiền sử) , ETHNOMUSICOLOGY 15 (3) : 363-378, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

FELD, Steve :

1974 :  » Linguistic Models in Ethnomusicology  » (Kiểu mẫu ngôn ngữ học trong Dân tộc nhạc học), ETHNOMUSICOLOGY 18 (2) :197-217, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

1976 :  » Ethnomusicology and Visual Communication  » (Dân tộc nhạc học và Truyền thô’ng thị giác), ETHNOMUSICOLOGY 20 (2) : 293-325, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

GOURLAY, K.Ạ :

1978 :  » Towards a Reassessment of the Ethnomusicologist’s Role in Research  » (Định lại vai trò cu ?a nhà dân tộc nhạc học trong lĩnh vực nghiên cư’u), ETHNOMUSICOLOGY 22 (1) : 1-35 , Ann Arbor, Hoa Kỳ .

1982 :  » Towards a Humanizing Ethnomusicology  » (Về một dân tộc nhạc học văn minh hơn), ETHNOMUSICOLOGY 26 (3) : 411-420, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

HOOD, Mantle :

1957 :  » Training and Research Method in Ethnomusicology  » (Huấn luyện và phương pháp nghiên cứu trong dân tộc nhạc học), ETHNOMUSICOLOGY Newsletter 11 : 2-8, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

1971 : THE ETHNOMUSICOLOGIST (Nhà Dân Tộc Nhạc Học) , McGraw Hill ( nhà xuất bản), New York, Hoa Kỳ .

KOLINSKI, Miecsyslaw :

1967 :  » Recent Trends in Ethnomusicology  » (Những khuynh

hươ’ng gần đây trong dân tộc nhạc học), ETHNOMUSICOLOGY 11 (1) : 1-24, Ann Arbor , Hoa Kỳ .

KUNST , Jaap :

1959 : ETHNOMUSICOLY : A Study of Its Nature, Its Problems, Methods and Representative Personalities (Dân tộc nhạc học : nghiên cư’u về ba ?n châ’t, vâ’n đề, phương pha’p và những nhân vật tiêu biê ?u), ta’i ba ?n lần thư’ ba, 303 trang, La Haye, Hòa Lan .

LIST, George :

1979 :  » Ethnomusicology : A Discipline Redefined  » (Dân tộc nhạc học : một bộ môn cần được định nghĩa ), ETHNOMUSICOLOGY 23 (1) : 1-4, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

MARCEL-DUBOIS, Claudie :

1984 :  » Histoire de l’ethnomusicologie  » (Lịch sư ? dân tộc nhạc học), PRECIS DE MUSICOLOGIE, chương 2 : 52-62, Presses Universitaires de France (xb), Paris, Pha’p .

MERRIAM, Alan P.

1969 :  » Ethnomusicology revisited  » (Kha ?o sa’t lại môn dân tộc nhạc học  » , ETHNOMUSICOLOGY 13 (2) : 213-229, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

1977 :  » Definitions of Comparative Musicology and Ethnomusicology : An Historical and Theoretical Perspective  » (Định nghĩa về nhạc học đô’i chiê’u và dân tộc nhạc học : quan điê ?m qua’ trình lịch sư ? và ly’ thuyê’t), ETHNOMUSICOLOGY 21 (2) : 189 – 204, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

MEYERS, Helen & al.

2001 :  » Ethnomusicology  » (Dân tộc nhạc học), NEW GROVE DICTIONARY vol.8 : 367-403, â’n ba ?n thư’ nhì, London, Anh Quô’c .

NATTIEZ, Jean Jacques & BOILES, Charles :

1977 :  » Petite Histoire critique de l’ethnomusicologie  » (tiê ?u sư ? phâ ?m bình cu ?a dân tộc nhạc học), MUSIQUE EN JEU, 28 :26-53, Editions du Seuil (xb), Paris, Pha’p .

NETTL, Bruno :

1956 : MUSIC IN PRIMITIVE CULTURE (Âm nhạc trong văn ho’a nguyên thu ?y), Harvard University Press (xb), 182 trang, Hoa Kỳ .

1964 : THEORY AND METHOD IN ETHNOMUSICOLOGY (Ly’ thuyê’t và Phương pha’p trong dân tộc nhạc học), Free Press of Glencoe (xb), 306 trang, New York, Hoa Kỳ .

NKETIA, J.H. Kwabena :

1967 :  » Musicology and African Music : A Review of Problems and Areas of Research  » (Nhạc học và nhạc châu Phi : kiểm lại vấn đề và những vùng nghiên cứu) THE WIDER WORLD : 12-35, Oxford, Anh Quô’c .

PEGG, Carol & MEYERS, Helen & BOHLMAN, Philip V. & STOKES, Martin :

2001 :  » Ethnomusicology  » (Dân tộc nhạc học), NEW GROVE DICTIONARY vol.8 : 367-403, ấn bản thư’ nhì, London, Anh Quô’c .

RHODES, Willard :

1956 :  » Towards a Definition of Ethnomusicology  » (Vềmột định nghĩa của dân tộc nhạc học), THE AMERICAN ANTHROPOLOGIST, 58 : 457-463, Hoa Kỳ .

RICE , Timothy

1987 :  » Towards the Rethinking of Ethnomusicology  » (Về sự định lại môn dân tộc nhạc học), ETHNOMUSICOLOGY 31 (2) :469-488, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

ROUGET, Gilbert :

1968 :  » L’ethnomusicologie  » (Dân tộc nhạc học), ETHNOLOGIE GENERALE, collection Encyclopedie de la Pleiade (xb) : 1339-1365 , Paris, Pháp .

SADIE, Stanley

1979 :  » Ethnomusicology and the New Grove  » (Dân tộc nhạc học và bộ tự điển New Grove), ETHNOMUSICOLOGY 13 (1) : 95-102, Ann Arbor, Hoa Kỳ .

SCHUURMA, Ann B.

1992 : ETHNOMUSICOLOGY RESEARCH : A SELECT ANNOTATED BIBLIOGRAPHY (Nghiên cứu dân tộc nhạc học : tuyển chọn sách biên khảo chú thích), New York, Hoa Kỳ .

SEEGER, Anthony

1991 :  » Styles of Musical Ethnography  » ( Những phương pháp dân tộc nhạc học), COMPARATIVE MUSICOLOGY & ANTHROPOLOGY OF MUSIC : trang 342- 355, B.Nettl & P.V. Bohlman (xb), Chicago, Hoa Kỳ .

STOKES, Martin & al.

2001 :  » Ethnomusicology  » (Dân tộc nhạc học), NEW GROVE DICTIONARY vol.8 : 367-403, ấn bản thư’ nhì, London, Anh Quô’c .

TRAN QUANG HAI

1989 :  » Hành trình đi vào dân tộc nhạc học « , ÂM NHẠC VIET NAM : BIÊN KHA ?O (xb) : 200-212, Paris, Pha’p .

TRAN VAN KHE

1970 :  » Les Tendances actuelles de l’ethnomusicologie  » (Những xu hươ’ng hiện tại của dân tộc nhạc học), CAHIERS DE L’HISTOIRE MONDIALE 12 (4) : 682-690, Neuchatel, Thụy Sĩ .

1984 :  » Ethnomusicologie : Objet, Techniques et Methodes  » (Dân tộc nhạc học : đô’i tượng, kỹ thuật và phương pháp), PRECIS DE MUSICOLOGIE , chương 2 : 62-70, Presses Universitaires de France (xb), Paris, Pha’p .

ZEMP, Hugo

1996 :  » The/an Ethnomusicologist and the Rercord Business  » (Nhà dân tộc nhạc học và sự buôn ba’n dĩa ha’t), YEARBOOK OF THE ICTM 28: 36-56, New York, Hoa Kỳ .

Ca’c tập san chuyên môn :

ETHNOMUSICOLOGY, 3 sô’ một năm, Indiana University, Hoa Kỳ (từ 1957)

YEARBOOK OF THE INTERNATIONAL COUNCIL FOR TRADITIONAL MUSIC, 1 sô’ mỗi năm, New York, Hoa Kỳ (từ 1981)

THE WORLD OF MUSIC, 3 sô’ mỗi năm, UNESCO, Đư’c (từ 1961)

CAHIERS D’ETHNOMUSICOLOGIE, 1 sô’ mỗi năm, Geneva, Thụy Sĩ (từ 1987)

Các tự điển âm nhạc căn bản :

NEW GROVE DICTIONARY OF MUSIC, ấn bản lần thư’ 2, 29 quyển (mỗi quyễn 900 trang), MACMILLAN Publishers Ltd, London, Anh quô’c, 2001

NEW GROVE DICTIONARY OF MUSICAL INSTRUMENTS (Tự điển nhạc khi’), ấn bản lần thư’ nhứt, 3 quyển, 2800 trang, MacMillan Publishers Ltd, London, Anh quốc, 1984 .

GARLAND MUSIC DICTIONARY, ấn bản lần thư’ nhứt, 10 quyển (mỗi quyển khoảng 1.000 trang với 1 CD), Hoa Kỳ . 1999 cho tới năm 2001 .

Trang nhà về dân tộc nhạc học
http://www.research.umbc.edu/eol/eol.html

Trần Quang Hải (Paris)

LÊ HẢI ĐĂNG : Bàn về ETHNOMUSICOLOGY


1. Chuyển dịch thuật ngữ

Đứng ở góc độ khởi phát, Ethnomusicology hình thành trên cơ sở kết hợp, giao diện giữa (ít nhất) hai ngành Âm nhạc học và Dân tộc học nhằm tạo ra một liên ngành mới. Sự kết hợp này xuất phát từ thực tiễn tác nghiệm trên phạm vi rộng lớn của đời sống âm nhạc không giới hạn về thời gian, cũng như không gian văn hóa. Về mặt thuật ngữ, Ethnomusicology đã được chuyển dịch thành khá nhiều cụm từ khác nhau, như: “Âm nhạc học dân tộc”; “Dân tộc nhạc học”; “Âm nhạc dân tộc học”… Qua đó cho thấy sự lúng túng, thiếu tính nhất quán, đồng thuận và chưa thể đi đến thống nhất cách chuyển dịch thuật ngữ trên.

Thực tế, việc chuyển dịch thuật ngữ giản dị hơn nhiều so với cách đặt tên cho một ngành khoa học mới. Bên cạnh đó, cũng phải thấy rằng tiếng Việt vốn không sản sinh trên cơ tầng của tư duy Duy lý. Nên, trong quá trình tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài khó tránh khỏi nhiều cách chuyển nghĩa khác nhau. Không chỉ giới hạn trên phương diện chuyển dịch thuật ngữ, mà ngay cả trong cách thức tư duy, lối ứng xử trong giao tiếp, chúng ta thường gặp nhiều tình huống thiếu tính nhất quán. Bởi vậy, ngoài cách hiểu dưới góc độ Ngôn ngữ ra, chúng ta nên tham chiếu bối cảnh văn hóa của sự lựa chọn.

Trước khi thuật ngữ “Âm nhạc học dân tộc”; “Dân tộc nhạc học”; “Âm nhạc dân tộc học”… được sử dụng ở lĩnh vực âm nhạc, các ngành khoa học khác như Văn hóa học, Xã hội học, Nhân học (Nhân loại học)… đã có những bước khởi động khá sớm trong cách thức chuyển ngữ. Nhằm hướng tới mục tiêu có khả năng “hòa mạng” với các ngành khoa học khác trong phạm vi ngành Âm nhạc học, chúng ta buộc phải suy xét cách chuyển ngữ đã được áp dụng ở những chuyên ngành này như một biện pháp tham chiếu.

Bên cạnh đó, xuất phát từ nhiều ý kiến bất đồng xoay quanh “Âm nhạc học dân tộc”, “Nhạc học dân tộc”, “Âm nhạc dân tộc học” hay “Dân tộc học âm nhạc”, ở đây cần bóc tách hai cụm từ “Âm nhạc” và “Dân tộc” nhằm làm sáng tỏ nội dung liên quan tới khái niệm “Dân tộc”. Vì, nội dung này rất đáng được quan tâm.

Trong nhiều giáo trình Nhập môn Dân tộc học, từ Ethnos đa số được dịch là Tộc người. Ở nước ta, khái niệm “Dân tộc” đồng nghĩa với từ “Nation” có nội hàm không đồng nhất. Theo “Từ điển tiếng Việt”, Nxb Khoa học Xã hội, Trung tâm Từ điển học Hà Nội, Việt Nam xuất bản năm 1994, ở mục “Dân tộc” trang 239 giải thích có bốn nội dung liên quan: “1.Cộng đồng người hình thành trong lịch sử có chung một lãnh thổ, các quan hệ kinh tế, một ngôn ngữ văn học và một số đặc trưng văn hóa và tính cách. 2. Tên gọi chung những cộng đồng người cùng chung ngôn ngữ, lãnh thổ, đời sống kinh tế và văn hóa, hình thành trong lịch sử từ sau bộ lạc. 3. Dân tộc thiểu số. 4. Cộng đồng người ổn định làm hình thành nhân dân một nước, có ý thức về sự thống nhất của mình, gắn bó với nhau bởi quyền lợi chính trị, kinh tế, truyền thống văn hóa và đấu tranh chung.”

Như vậy, “Dân tộc” vốn là một khái niệm đa nghĩa. Thứ nhất, Dân tộc nhằm chỉ một cộng đồng người, như dân tộc Kinh, dân tộc Chăm… tương ứng với thuật ngữ Ethnos. Thứ hai, Dân tộc được hiểu là quốc gia với một thể chế chính trị thống nhất, có lãnh thổ, có ngôn ngữ chung, tương ứng với thuật ngữ Nation. Trong khi Ethnos chủ yếu nhằm chỉ Tộc người. Phương pháp Dân tộc học coi tộc người như một nội dung quan trọng, không giới hạn trên nguyên tắc “có chung lãnh thổ”, như cộng đồng người Việt ở Hải ngoại, người Do Thái, Digan… Ngoài ra, trôi nổi trên bề mặt xã hội còn có khái niệm “Dân tộc” hiểu là truyền thống, như “Trang phục dân tộc”, “Khoa âm nhạc dân tộc”…

Bên cạnh đó, khái niệm Dân tộc chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi bầu không khí chính trị, xã hội. Qua mỗi thời kỳ, nó lại được khoác lên nhiều ý nghĩa, vai trò khác nhau, như vào thời kỳ chiến tranh, “phong trào giải phóng dân tộc” được hiểu là cuộc cách mạng đánh đuổi giặc ngoại xâm nhằm đem lại sự toàn vẹn lãnh thổ. Dân tộc lúc này được hiểu ở khía cạnh bờ cõi, cương vực, lãnh thổ quốc gia. Cuối thế kỷ XX, cùng với làn sóng Toàn cầu hóa, xu thế nhất thể hóa về mặt văn hóa đặt ra cho các quốc gia đứng trước nguy cơ đồng hóa về văn hóa, Liên hợp quốc kêu gọi các nước đứng lên bảo vệ truyền thống văn hóa của mình. Từ đó, khái niệm Bản sắc văn hóa dân tộc dấy lên như một ngọn cờ chi phối quan điểm văn hóa nhiều quốc gia và nội hàm từ “Dân tộc” nhằm chỉ khái niệm bản sắc văn hóa truyền thống.

Với tính chất bất ổn về mặt nội hàm, trên thực tế thường phải dùng thêm bổ ngữ đi kèm với danh từ Dân tộc để làm rõ khái niệm, như dân tộc thiểu số, dân tộc Tày… và ngay trong từng cách gọi này, các đại lượng cũng không đồng đẳng nhau, như dân tộc Tày và dân tộc Việt Nam chẳng hạn. Dân tộc Tày chỉ một tộc người cụ thể, còn dân tộc Việt Nam lại bao gồm cả 54 thành phần dân tộc cùng sống trên một vùng lãnh thổ. Mặt khác, nước ta là một quốc gia đa dân tộc, vì thế dân tộc thường được hiểu theo nghĩa tổ hợp các tộc người cùng chung sống trên đất nước, có chung đường biên giới, lãnh thổ, chính trị. Khi tìm hiểu văn hóa, ngôn ngữ, lịch sử… một tộc người cụ thể, vấn đề có thể vượt ra khỏi đường biên giới quốc gia để vươn tới đặc trưng văn hóa không bị chia cắt bởi không gian địa lý. Đó là lý do khiến cho nhiều học giả đã chuyển hướng nghiên cứu từ cách tiếp cận bình diện sang lĩnh vực, nhằm xóa đi đường biên chia cắt không hợp lý theo phạm vi nghiên cứu. Xuất phát từ trở ngại chia cắt đường biên không hợp lý giữa văn hóa và chính trị, nhiều quốc gia trên thế giới đã xảy ra tình trạng phải định dạng lại bản sắc. Ngoài ra, với tính chất di trú, phát tán của nhiều hiện tượng văn hóa, nên người nghiên cứu cần đến sự hỗ trợ của hệ lý thuyết khác mới có thể tiếp cận được bản chất vấn đề. Trở lại khái niệm Dân tộc trong thuật ngữ Ethnomusicology, rõ ràng, Enthos dùng để chỉ tộc người, chứ không phải Dân tộc, như khái niệm được dùng phổ biến. Vì, tính chất co dãn này, theo tôi, nên dịch Ethnomusicology là Âm nhạc học tộc người thay cho Âm nhạc học dân tộc nhằm tránh nhiều cách hiểu khác nhau, cũng như làm giới hạn khả năng thâm nhập trên nhiều vùng văn hóa của một ngành khoa học.

2. Vị trí và vai trò của Ethnomusicology

Sở dĩ bất kỳ ngành khoa học nào cũng có xu hướng tích hợp, tiếp thu thêm phương pháp mới là vì những khiếm khuyết tự thân. Ngành âm nhạc cũng không nằm trong trường hợp ngoại lệ. Âm nhạc là một chuyên ngành hẹp, không thể quán xuyến hết toàn bộ đời sống rộng lớn vốn vượt ra ngoài phạm vi của mình, vì thế buộc phải tiếp thu, dung nạp thêm phương pháp của nhiều ngành khác, trong đó có Dân tộc học.

Đứng ở góc độ từ vựng, chúng ta dễ dàng phân biệt giữa Dân tộc học âm nhạc và Âm nhạc học dân tộc, nhưng trong hoạt động thực tiễn, sau khi sử dụng phương pháp, bằng cách tìm ra những đặc trưng riêng mới có thể phân biệt được nhằm tránh tình trạng đưa ra kết quả không phù hợp với mục tiêu nghiên cứu, cũng như phương pháp tư duy. Dân tộc học xét với tư cách một bộ môn khoa học dùng vào mục đích nghiên cứu âm nhạc, rõ ràng, việc chuyển đổi công năng, từ vị trí tiền tố sang hậu tố, tuy không đúng về trật tự Ngữ nghĩa học, nhưng lại hoàn toàn tương ứng với sự lựa chọn của nhiều ngành khác đã có tiền lệ và lịch sử, như Xã hội học văn hóa, Nhân học du lịch, Mỹ học âm nhạc, Văn hóa học âm nhạc, Nhân học sinh thái… Tương tự như vậy, ngành nghiên cứu âm nhạc dựa trên phương pháp của ngành Dân tộc học nên đặt tên là Dân tộc học âm nhạc. Chúng ta không thể “chấp” vào hình thức của từ Musicologi để chuyển ngữ khi đứng ở góc độ chuyển ngữ, chủ đích của việc tiếp thu Dân tộc học nằm ở phương pháp, chứ không phải đối tượng. Đối tượng hướng tới ở đây vẫn không nằm ngoài lĩnh vực âm nhạc, chỉ có thay đổi, bổ sung thêm phương pháp mới.

Như trên đã nói, âm nhạc thuộc chuyên ngành hẹp, khó thể dùng phương pháp để nghiên cứu nhiều dạng thức văn hóa vượt ra ngoài phạm vi tiếp cận. Cần coi Ethnomusicology như một phân ngành của Âm nhạc học, chứ không phải một lĩnh vực nghiên cứu chuyên biệt, cũng tương tự như các môn Triết học âm nhạc, Mỹ học âm nhạc, Hình thái học âm nhạc, Phê bình học âm nhạc, Nhân (loại) học âm nhạc, Tâm lý học âm nhạc, Xã hội học âm nhạc, Địa lý học âm nhạc, Trị liệu học âm nhạc, Sử học âm nhạc… Không nên ưu tiên chuyển ngữ từ Âm nhạc học (xuất phát từ nội hàm Musicology) mà quên phương pháp nghiên cứu chủ yếu (ở trường hợp này) lại thuộc ngành Dân tộc học, ví dụ ngành Xã hội học văn hóa tiếp cận đối tượng nhờ sử dụng phương của ngành Xã hội học, ngành Nhân học kinh tế tiếp cận đối tượng trên cở sở phương pháp của ngành Nhân học (chứ không phải Kinh tế học)… Theo đó, Dân tộc học âm nhạc hiểu là việc sử dụng phương pháp Dân tộc học để nghiên cứu về âm nhạc. Nếu sử dụng phương pháp, đặc biệt là tư duy phương pháp của ngành Âm nhạc học để nghiên cứu âm nhạc dân tộc, thì có thể dịch là Âm nhạc học dân tộc, Âm nhạc học tộc người hoặc Nhạc học dân tộc. Việc dùng từ Dân tộc nhạc học để chuyển ngữ theo trật tự tiếng Anh, tiếng Hán vô hình trung làm đảo lộn cấu trúc tiếng Việt. Vì, ở tiếng Việt, bổ ngữ luôn nằm trước danh từ, như sông dài, biển rộng, chứ không thể là dài sông, rộng biển… Ngoài ra, việc coi hay nhấn mạnh Ethnomusicology là một phân ngành của Âm nhạc học giúp chúng ta không ngần ngại “từ chối” việc “tranh chấp” tiền tố hay hậu tố như đã trình bày.

Trong hoạt động nghiên cứu, chúng ta có thể dùng một phương pháp nhằm giải quyết nhiều vấn đề, ngược lại có thể giải quyết một vấn đề bằng nhiều phương pháp. Xuất phát từ thực tiễn càng ngày càng có khuynh hướng xuất hiện những ngành mới trên cơ sở kết hợp nhiều ngành (từ hai trở lên), có thể là liên ngành, xuyên ngành hay đa ngành… Dù sao việc xác định mục tiêu, tư duy tiếp cận cho việc lựa chọn giải pháp nghiên cứu vẫn phải đặt vào trọng tâm. Phương pháp chỉ là công cụ, con đường, phương tiện, còn tư duy phương pháp mới là mục đích. Với suy nghĩ như vậy, việc sử dụng phương pháp nghiên cứu chủ yếu của ngành Âm nhạc, hướng tới mục tiêu tìm hiểu những vấn đề liên quan tới lĩnh vực âm nhạc thì việc chuyển ngữ là Âm nhạc học Dân tộc có thể chấp nhận được. Còn sử dụng phương pháp (chủ yếu), đặc biệt là phương pháp luận (tư duy về phương pháp) của ngành Dân tộc học với mục tiêu tìm hiểu về giá trị, thuộc tính, đặc điểm văn hóa, giá trị biểu trưng, hành vi… thuộc phạm vi tộc người thì nên lấy tên Dân tộc học âm nhạc, hiểu là nghiên cứu âm nhạc trong văn hóa thông qua cách thức tiếp cận bằng phương pháp của ngành Dân tộc học. Trong trường hợp nghiên cứu theo phương pháp này mà hướng tới kết quả của ngành khác cần cân nhắc cách thức lựa chọn phương pháp nghiên cứu (ở đây giới hạn trong phạm vi định danh). Rất nhiều trường hợp đã xảy ra độ lệch pha, không tương thích giữa mục đích và phương pháp nghiên cứu. Nghiên cứu âm nhạc dưới góc độ Dân tộc học sẽ đem đến những kiến giải trong phạm vi âm nhạc theo hướng làm sáng tỏ thuộc tính văn hóa, chứ không tìm hiểu những kiến thức thuộc phạm vi chuyên ngành hẹp.

3. Ethno hay Apro

Cho dù Ethnomusicology khá non trẻ trong nhiều cơ sở đào tạo âm nhạc, không có nghĩa mới mẻ trong lĩnh vực nghiên cứu. Nước ta có Viện Dân tộc học trực thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam chuyên sử dụng phương pháp nghiên cứu Dân tộc học vào việc tiếp cận những vấn đề thuộc tộc người, văn hóa nông thôn. Nếu xuất phát từ mục đích tiếp nhận thêm một ngành nghiên cứu có tính tác nghiệp cao để xây dựng một chuyên ngành tương ứng có thể thay thế bằng cách hợp tác nghiên cứu, kế thừa thành quả và liên thông nguồn nhân lực ở những cơ sở tinh thông về phương pháp.

Mặt khác, vấn đề đặt ra ở đây: có nên thiết lập chuyên ngành Ethnomusicology với tư cách là một ngành học? Rõ ràng, ngành Dân tộc học có sở trường nghiên cứu về vùng văn hóa nông thôn, tộc người (thiểu số), song, đặt trong bối cảnh xã hội diễn ra nhiều thay đổi nhanh chóng như hiện nay, tình trạng giao diện giữa đô thị hóa nông thôn và nông thôn hóa đô thị thì Dân tộc học lại tỏ ra không đắc dụng khi triển khai nghiên cứu mảng đề tài có tính chất giao diện, đa diện về mức độ biến đổi văn hóa. Chưa kể, việc xây dựng một ngành học buộc phải suy xét vấn đề đầu ra cho nguồn nhân lực. Những sinh viên được đào tạo về chuyên ngành này sau khi tốt nghiệp phải được cung cấp nhiều sự lựa chọn cho tương lai, chứ không thể hướng tới một mục tiêu duy nhất. Sự lựa chọn giải pháp thay thế ở đây nên là ngành Nhân (loại) học âm nhạc.

Như chúng ta biết, bên cạnh ngành Dân tộc học có thể đi sâu tìm hiểu các cộng đồng, tộc người, xã hội nông thôn, còn có ngành Xã hội học chuyên nghiên cứu về xã hội đô thị, cư dân hiện đại… Ngành Nhân học tích hợp cả hai ngành Dân tộc học và Xã hội học vào phương pháp tư duy. Đây là một chuyên ngành đắc dụng trong khả năng thâm nhập nhiều địa bàn nghiên cứu khác nhau. Việc thiết lập chuyên môn cũng như chuyên ngành đào tạo dựa trên cơ sở của ngành Nhân học âm nhạc có thể coi như một lựa chọn mang nhiều tính ưu việt (ít nhất so với Dân tộc học). Trong sự chuyển biến chậm chạp của nhiều Học viện âm nhạc trên thế giới, chúng ta có thể hiểu được lý do tại sao bộ môn Ethnomusicology vẫn đóng vai trò quan trọng. Song, tại nhiều cơ sở nghiên cứu trong và ngoài nước đã có những bước chuyển đổi phương pháp nghiên cứu từ Dân tộc học, Xã hội học sang Nhân học từ khá sớm.

Nhiều năm qua, phương pháp nghiên cứu Nhân học chiếm vị trí chủ đạo trong nhiều dự án nghiên cứu về văn hóa. Nó có khả năng thỏa mãn một cách khá rộng nhiều sự lựa chọn cùng mục tiêu nghiên cứu. Như trên đã đề cập, Dân tộc học tập trung nghiên cứu di sản văn hóa thuộc về quá khứ, xã hội nông thôn, những cộng đồng kém phát triển, văn hóa truyền khẩu… còn Nhân học nghiên cứu cả quá khứ và hiện tại, văn hóa nông thôn, cũng như vùng thị tứ (đang trong quá trình chuyển biến về nhiều mặt), xã hội đô thị, di sản truyền khẩu hay văn tự… Vì, những tiện ích dụng của nó, cộng với tư duy phương pháp bao dung phù hợp với bối cảnh toàn cầu hóa, thiết nghĩ những nhà hoạch địch chiến lược đào tạo nên tham khảo biện pháp thay thế Dân tộc học bằng Nhân học. Đứng trước hiện trạng đất nước, chúng ta không chỉ hướng mục tiêu nghiên cứu tới xã hội nông thôn hay đô thị, tộc người thiểu số hay đa số, văn hóa truyền khẩu hay văn tự, mà còn tập trung làm rõ những vấn đề giao diện giữa chúng. Trong trường hợp đó, ngành Nhân học âm nhạc cho phép người nghiên cứu có khả năng tiếp cận một cách sâu rộng đối tượng từ phương pháp tư duy đến hệ thao tác, quan trọng hơn, ngành học này cũng giúp cho sinh viên có khả năng tác nghiệp trên nhiều điều kiện khác nhau, vấn đề sống còn của một ngành học xét ở phạm vi tác động xã hội.