Thí sinh Phạm Lê Tri Thức – 016: CHÚT TẢN MẠN VỀ CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP BẢO TỒN PHÁT HUY TRUYỀN THỐNG ÂM NHẠC DÂN TỘC VIỆT NAM CỦA GS.TS. TRẦN VĂN KHÊ

Nguyễn Quốc Thệ

1h  · 💧♥️Thí sinh Phạm Lê Tri Thức – 016

💧♥️CHÚT TẢN MẠN VỀ CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP BẢO TỒN PHÁT HUY TRUYỀN THỐNG ÂM NHẠC DÂN TỘC VIỆT NAM CỦA GS.TS. TRẦN VĂN KHÊ

“Có người gọi công việc tôi đã làm có tánh tiếp thị âm nhạc Việt Nam đến bạn bè thế giới. Thực ra tôi chỉ muốn mọi người biết về nét đẹp của đất nước mình” – GS.TS Trần Văn Khê

HDV Phạm Lê Tri Thức1.Tp. Hồ Chí Minh, ngày…tháng 7 năm 2021,

Trước tiên hết, tôi xin vinh danh những giá trị hiển lộ cũng như ẩn tàng lớn lao của âm nhạc truyền thống Việt Nam. Đã cùng đồng bào ta đi qua 4000 ngàn năm thăng trầm, sẵn sàng xoa dịu nỗi đau dân tộc trong thời kỳ đen tối. Nhưng hơn 100 năm trước, đương là lúc công cuộc xâm lấn tài nguyên đất đai đang diễn ra hối hả giữa những nước được cho là văn minh với những nước “kém” văn minh hơn, chủ nghĩa thực dân lên ngôi, cũng là lúc các giá trị truyền thống suýt bị quên lãng và coi thường đặc biệt là âm nhạc dân tộc Việt Nam – đang cần lắm một hiền tài gìn giữ và quảng bá đến thế giới. Đúng ngày 24 tháng 7 năm 1921, tận miệt vườn Châu Thành, Tiền Giang, có người con ra đời với niềm đam mê âm nhạc truyền thống Việt Nam bất tận được hun đún bởi gia đình cốt cách nhà Nho và hoạt động nghệ thuật Đờn ca Tài tử.

Để rồi những năm sau đó của cuộc đời, người thanh niên đón nhận sứ mệnh gìn giữ, phát triển tinh túy văn hóa nghệ thuật âm nhạc dân tộc Việt Nam vươn ra thế giới. Người tôi muốn nhắc đến, trân trọng gọi tên Cố GS.TS Trần Văn Khê.

Với những đóng góp của Ngài, cho dù viết thêm 20.000 từ, tốn thêm bao nhiêu giấy mực nữa vẫn chẳng đủ. Riêng tôi, xin trân trọng được khơi gợi một vài vụn nhỏ trong cuộc đời huy hoàng của ông khiến tôi ấn tượng và tôn kính mãi.

Trở lại với tuổi thơ của giáo sư tôi nghĩ có 2 giai đoạn khác nhau hình thành nên những tư tưởng lớn lao và niềm hăng say với âm nhạc sau này:

Từ lúc lọt lòng đến trước năm 9 tuổi: Là chuỗi ngày êm đềm được sống trong sự yêu thương và giáo dục kỹ lưỡng của gia đình, 1 trong những người ảnh hưởng nhiều đến ông trong giai đoạn này có lẽ là ông nội khi Giáo sư nhắc lại ông với lòng thương mến tột cùng, chính ông nội cũng là người đã cổ vũ khích lệ cho GS rất nhiều. Gia đình GS vốn là những nhà nho và nghệ sĩ Đờn Ca Tài Tử. Ông sớm bộc lộ các tố chất như 1 thần đồng âm nhạc, ngôn ngữ với trí nhớ cực tốt được mọi người trong làng rất quý mến. Ông nhớ hết 24 mặt chữ cái năm lên 3 tuổi, tự động học thuộc các bài Tán tụng Phật giáo chỉ trong vài lần nghe qua, cảm âm xuất sắc khi vừa chạm vào đàn Piano đã có thể tạo thành một đoạn đầu trong bài Tây thi, 6 tuổi đã là thần đồng chơi đờn kìm và đờn cò,… Trong hồi ký của ông, có thể nói đây là giai đoạn tiềm thức nuôi dưỡng những tư tưởng cống hiến, giúp đỡ “Nhơn quần Xã hội” – “Em học để lớn lên giúp Nhơn quần Xã hội”.

Từ sau năm 9 tuổi: Mẹ và cha lần lượt qua đời sớm, ông và 2 em vẫn được gia đình nội ngoại chăm sóc tốt. Ông cho mình là người may mắn. Bẩm tính thông minh, nên suốt từ khi đi học đều đạt loại giỏi, học đâu nhớ đấy, còn được Nhà trường và Chính quyền Thực dân thưởng cho học bổng và những chuyến tham quan du lịch. Trở thành sinh viên tiêu biểu đi đầu trong các phong trào canh tân như “truyền bá Quốc ngữ”, “ Truyền bá vệ sinh”,…. Về sau này, dù học Y khoa rồi lại từ bỏ và theo đuổi trường Chính trị Khoa Giao dịch Quốc tế nhưng từ sâu thẳm ông dành trọn tim mình cho âm nhạc truyền thống Việt Nam. Với dáng vóc chắc nịch, khuôn mặt đôn hậu và chiếc mũi nở sặc nét Annamit đầy từ hòa nhân ái nhưng cũng cương quyết bản lĩnh khi cần, ông luôn xuất hiện trước giới mộ điệu và truyền thông như một người đầy ắp bầu nhiệt huyết với chất giọng trầm ấm hào sảng của người miền Nam mà cũng không kém phần khiêm tốn khi tự nói về bề dày cống hiến cho nền nghệ thuật nước nhà; Ấy là người trai trẻ vừa tuổi đôi mươi cùng bạn thân là nhạc sĩ Lưu Hữu Phước gan dạ, đem hết tinh thần yêu nước để trình diễn “không lời” tác phẩm Người Xưa Đâu Tá và bị Hội đồng Mật thám Pháp nghiêm cấm vào năm 1941, dù biết sẽ có khả năng bị tước mất những quyền lợi học bổng; Ấy là người Phật tử An Nam bỏ hết công việc giảng dạy trong 6 tháng và liên lạc đến các chư tăng như Ngài Nhất Hạnh hay Ngài Thiện Châu hỏi xin các bài Tán tụng Lễ bái để chuyên tâm cho ra trước tác âm nhạc Phật giáo Việt Nam cùng sánh vai bạn bè quốc tế; Ấy cũng là Nhà âm nhạc học lỗi lạc An Nam duy nhất lần đầu nói về sự đa dạng, bác học của các thể loại âm nhạc vốn bị gán là của tầng lớp dân đen mũi tẹt Lạc Hồng tại Budapest và nhận được cơn mưa lời khen pha lẫn bất ngờ từ các chuyên gia âm nhạc Châu Âu; Và ấy cũng lại là người hảo hán An Nam dám đứng lên giữa cuộc gặp gỡ của viên quan người Pháp tại Hội truyền bá Tanka Nhật Bản để chỉ mặt ba năm rõ mười thái độ “tâng bốc thô lậu thiếu hiểu biết” của viên thủy sư đề đốc người Pháp này qua việc hạ đạp nền Văn học Thi ca của người Việt để thượng đội người Nhật (tóm tắt phần ấn tượng nhất của câu chuyện): “Thưa quý vị, tôi là thủy sư Đề Đốc, đã sống ở Việt Nam 20 năm mà không thấy một áng văn nào đáng kể. Nhưng khi sang Nhật Bản, chỉ trong một hai năm mà tôi đã thấy cả một rừng văn học…..”- Viên Thủy Sư Đề Đốc bày tỏ. “ …

Ngài chơi với ai mà không biết một áng văn nào của nước Việt Nam?” – GS Trần Văn Khê đứng dậy xin phép phát biểu. – “ Có lẽ ngài chỉ chơi với những người quan tâm đến chuyện ăn uống, chơi bời, hút xách,… Phải chi ngài chơi với GS Emile Gaspardone thì ngài sẽ biết đến một thư mục gồm trên 1.500 sách báo về văn chương Việt Nam, in trên tạp chí viễn đông bác cổ của Pháp số 1 năm 1934. Hay nếu ngài gặp Maurice Durand qua hàng ngàn câu ca dao Việt Nam mà ông Durand đã cất công sưu tập… Ông còn hiểu biết về nghệ thuật chầu văn, ông còn xuất bản sách ghi lại các sinh hoạt văn hóa của người Việt Nam. Nếu ngài làm bạn với những người như thế, ngài sẽ biết rằng nước tôi không chỉ có một, mà có đến hàng ngàn áng văn kiệt tác….”

Và còn tỷ ty các câu chuyện thật đẹp khác về lòng tự hào của ông dành cho âm nhạc và văn hóa truyền thống Việt.

Nói đến âm nhạc truyền thống Việt Nam là nói đến ông; Vinh danh âm nhạc truyền thống Việt Nam cũng phải vinh danh ông. Trước là sự tài năng, tiếp nữa là bệ dày các công trình nghiên cứu chuẩn mực cùng những thành tựu mang tầm Quốc tế: Hoàn thành quyển “ Âm nhạc truyền thống Việt Nam” làm cơ sở nghiên cứu đầy đủ đầu tiên cho các Nhà Âm nhạc học trên thế giới về âm nhạc Việt nam; Tiến sĩ Âm nhạc Danh dự tại Canada; Giải thưởng Âm nhạc của Hội đồng UNESCO; Huy chương về Nghệ thuật và Văn chương của Bộ Văn hóa Pháp; Cử vào Hàn lâm viện châu Âu về Khoa học, Văn chương, Nghệ thuật; Viện sĩ Thông tấn; Miệt mài đi đến 67 quốc gia để truyền bá âm nhạc truyền thống Việt Nam; đóng vai trò rất lớn trong việc tạo lập hồ sơ cho Nhã Nhạc Cung Đình Huế, Đờn Ca Tài Tử, Không Gian Văn Hóa Cồng Chiêng, Quan họ Bắc Ninh, Ca Trù chính thức được ghi nhận là di sản Văn hóa Phi vật thể của Thế giới cùng vô vàn các giải thưởng vinh danh lớn nhỏ trong và ngoài nước khác. Và sau hết đáng nói nhất là nhân cách sáng chói. Khi đang đứng trên tột cùng về danh vọng sự nghiệp tại xứ người, đáng lý ra ông có thể về hưu hoàn toàn, hưởng cuộc sống an nhàn, nhưng một bậc nhân sĩ trí thức sao có thể lấy danh vọng hay sự an nhàn làm lẽ sống?

Có nhà trí thức từng nói rằng, nhìn vào thể loại âm nhạc mà nhiều người trong xã hội đó đang say mê theo đuổi, sẽ biết được mức độ phát triển tinh thần của xã hội đó và dự đoán được sự thịnh suy của nó. Một xã hội điên cuồng chạy theo những thức âm nhạc lai căng, nhạc điệu kích động tham sân si, lời ca rỗng tuếch thể hiện ra bên ngoài là xã hội đang trên đà xuống dốc về đạo đức và nhân phẩm như các nước phát triển hiện nay. Tuy có thể nói là tiện nghi vật chất đầy đủ nhưng lòng người thì khuyết lõm, bất an, đau khổ vô biên. Có lẽ ông cũng có những băn khoăn như vậy mà năm 2006 ông trở về nước ở hẳn, điều ông luôn canh cánh là làm sao có thể giáo dục thế hệ trẻ biết gìn giữ Quốc hồn Âm nhạc Việt và nối tiếp những công trình những nguyện vọng còn dang dở của ông. Ông dành phần đời còn lại để diễn thuyết và tiếp tục giảng dạy cho các lớp sinh viên sau này. Cá nhân tôi thô thiển nghĩ, đây có lẽ chính là cống hiến cao cả khiến ông tự hào nhất dành cho người Việt (hoặc chí ít là tôi cảm thấy như thế). Đúng vậy. Là nỗ lực giáo dục. Chính là cái “ Em học để sau này lớn lên giúp Nhơn quần Xã hội” thù thắng nhất – Truyền lửa và nâng dậy Hồn trẻ Việt thông qua lòng yêu âm nhạc Quê hương cho đến ngày cuối cùng nhắm mắt xuôi tay.

Là người trẻ Việt, có đôi khi tôi cũng thích thú những âm giai mới mẻ của thế giới, nhưng vẫn luôn dành một khoảng lớn thương ơi là thương trong tim mình cho âm nhạc truyền thống . Tôi có góc nhìn cá nhân rằng âm nhạc truyền thống có sức trị liệu chữa lành kỳ diệu và đem lại hạnh phúc cho nhân loại. Còn nhớ, có lần GS kể lúc bị bệnh sạn thận rất nặng, nhưng cố nài bác sĩ cho phép hai nghệ sĩ Phương Oanh và Ngọc Dung được vào phòng mình trình diễn âm nhạc, ông bảo cảm thấy tình trạng khỏe hơn sau khi thưởng thức. Nhiều tài liệu khoa học ngày càng chứng minh những nhạc cụ và thể loại nhạc truyền thống có khả năng trị liệu tinh thần và sức khỏe kỳ diệu nhờ những sóng rung “tự nhiên” tác động đến cơ thể và não bộ. Vậy vì sao lại có thể trị liệu được? Tôi võ đoán cho rằng tính hài hòa của nó với tự nhiên. Hài hòa như thế nào?

Xin được nói lại về một nghiên cứu của GS Trần Văn Khê, ông phân tích rất sâu và có góc nhìn đa chiều về triết lý nhân sinh vũ trụ thâu cả vào trong các nhạc cụ, nghĩa lý của lời thơ chất nhạc. Hai trong các triết lý mà ông đề cập tới là triết lý Phồn Thực (Fertilization), Đực – Cái(Linga-Yoni) (tôi xin không gọi là Âm Dương <Ying – Yang> để tránh gây hiểu lầm với Văn hóa Trung Quốc), … đơn cử như bộ phách gõ của Ca Trù gồm một phách Con thanh đơn ( đực – linga) và một phách Cái thanh kép (Yoni) khi gõ tạo ra âm thanh giữa trong và đục, cao và thấp, trầm và bổng, hư và thực, Trời và Đất,…Còn trong làn điệu Quan họ, 1 phần trình diễn cơ bản cần phải có Liền anh và Liền chị, đôi khi thành cặp đơn lẻ, đôi khi các cặp hát thành nhóm nam nữ đối ứng với nhau, trai làng này hát với gái làng kia, lời của các bài hát trong Quan họ thường hay nói về tình cảm đôi lứa, tình yêu thương tha nhân, sử dụng một kho khổng lồ các điển tích điển cố, ca dao, tục ngữ làm lời hát ..v.v. Thậm chí, một số nhà nghiên cứu khác (và cả GS) còn dẫn chứng thêm về cái mà tôi gọi là triết lí Bát Nhã “Sắc tức thị Không” của Phật giáo trong lời ca Quan họ và các nhạc cụ trong Ca Trù (Mình với ta tuy hai mà một. Ta với mình dẫu một mà hai…). Mạn phép nói dài dòng như vậy, chỉ để dẫn chứng rằng, âm nhạc truyền thống Việt Nam tự thuở sơ khai, đã là lối âm nhạc thuận theo tự nhiên, thể hiện khát vọng sống hòa hợp với Vũ Trụ.

2.Dễ thường người sinh ra ở đâu thì thích âm nhạc truyền thống vùng ấy. Riêng tôi ái mộ dân ca Quan họ dầu trưởng thành trong cái nôi của Đờn Ca Tài Tử. Âm nhạc dân tộc nào cũng hay hết, nhưng có lẽ mình hữu duyên gì đó, mà tai mình nghe âm điệu Quan họ, hay các làn điệu Bắc Bộ thì thích hơn cả, cái hay của Quan họ khiến tôi mê mẩn là sự đa dạng trong giọng điệu gồm 213 loại – đa dạng nhất trong các thể loại dân ca, có thứ tự rất lớp lang khi trình diễn chia làm 3 hệ thống: giọng lề lối(20 loại), giọng lẻ và giọng vặt(183 loại), giọng giã bạn (10 loại) và các âm giai hội tụ những trong sáng, mặn mà, duyên dáng của người con gái Bắc kỳ:“ Ngồi nhìn là ngồi tựa í á có mấy mạn ớ ơ ớ ơ ơ thuyền là ngồi tựa có a mạn thuyền…”Nhìn về dòng chảy lịch sử của âm nhạc Việt Nam, Quan họ đóng vai trò rất quan trọng trong văn hóa tinh thần của đồng bào Trung du và miền núi Bắc bộ đặc biệt là người dân vùng Bắc Giang – Bắc Ninh và lan sang các vùng lân cận. Chẳng thế mà, thuở trước, khi có vị khách quý đến chơi, chủ nhà thường rót chè quý, dọn bữa cơm cá và hát tặng cho người phương xa nghe vui dăm ba câu Quan họ ấm tình người Bắc “Linh”. Quan họ còn đặc biệt được hát vào các dịp trẩy hội xuân thu nhị kỳ, hẹn hò tìm bạn,…trong lễ hội, các liền anh liền chị hát đối đáp nhau rất vui được gọi là Hát hộivà Hát Canh. Với Quan họ truyền thống, người xem thường sẽ cùng tham gia với người hát, ai hát được đều có thể tham gia giao duyên, ngày xưa các cụ hát không dùng nhạc đệm. Còn Quan họ mới thêm nhạc đệm cho sinh động; Quan họ lời mới thì sáng tác thêm lời thay cho lời cũ nhưng vẫn giữ nguyên giai điệu gốc như hình thức “bình cũ rượu mới”. Đối với người xưa, âm nhạc chính là huyền âm của Thần, nên theo một số tài liệu, Quan họ thời kỳ đầu có nguồn gốc tôn giáo, trong các dịp lễ tế, cũng được trình diễn tại các Đền thờ lớn gọi là Hát thờ để tưởng nhớ đến công lao của các Bậc Tiên Thánh xưa bên cạnh các thể loại Hát Chầu Văn, Hát Xẩm, Hát Xoan, Hát Ả Đào,… Về phần từ nguyên của Quan họ lại có rất nhiều giả thuyết khác nhau, có người bảo Quan họ xuất phát từ âm nhạc cung đình (nhạc của tầng lớp quan lại – Họ nhà Quan), hoặc gắn liền sự tích một ông Quan nọ khi qua vùng Kinh Bắc đã bị tiếng hát của liền anh liền chị làm say mê và đã ngồi lại thưởng thức (Họ) đối đáp. Còn có một giả thuyết khác là tiếng hát của Quan viên hai Họ. Nhưng cho đến nay, chưa có giả thuyết nào là chắc chắn nhất. Về thời gian ra đời chính xác của Quan họ cũng không ai biết rõ, chỉ biết, khi đón vua Lý về thăm, dân trong làng mang điệu hát của mình ra chào đón, thì từ đó đến nay ngót hơn 1000 năm. Với bề dày tuổi đời này và sự độc đáo hiếm có của nó, ngày 30/09/2009 Quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại.Trải qua bao cuộc bể dâu, Quan họ mang trong mình chất riêng có, nét thăng trầm dày dạn và hiền hòa dịu dàng của người Phụ nữ Việt tảo tần. Có khả năng chữa lành tâm hồn người tha hương qua những lời ca xa ngái: “Người về tôi vẫn ngậm ngùi, để thương, để nhớ cho tôi thế này… Người về tôi chẳng dám nài, áo trong người mặc, áo ngoài làm tin »Làm nghề Du lịch mấy năm, tôi hiểu rõ sứ mệnh gìn giữ và quảng bá âm nhạc truyền thống Việt Tộc của người trẻ nói chung và những người làm nghề như tôi nói riêng. Nguyện làm người “ Chiến Sĩ Vô Danh” trong công việc khơi dậy sự hứng thú lời ca tiếng hát của quê hương mình cho bạn bè Quốc tế.

XIN KỶ NIỆM 100 NĂM NGÀY SINH CỦA CỐ GS.TS TRẦN VĂN KHÊ TRÂN TRỌNG CẢM ƠN BTC VÀ BGK!

Hdv Du lịch Phạm Lê Tri Thức kính bút!

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l’aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

Ce site utilise Akismet pour réduire les indésirables. En savoir plus sur la façon dont les données de vos commentaires sont traitées.