Jour : 3 août 2020

STEPHANE LAGARDE : Tran Quang Hai, 52 ans, ethnomusicologue, est son propre cobaye pour ses recherches sur la voix. L’empire des sons. -article dans le journal LIBERATION, 10 OCTOBRE 1996

Portrait

Tran Quang Hai, 52 ans, ethnomusicologue, est son propre cobaye pour ses recherches sur la voix. L’empire des sons.

Par Stéphane LAGARDE — 10 octobre 1996 à 23:15

  • Tran Quang Hai, 52 ans, ethnomusicologue, est son propre cobaye pour ses recherches sur la voix. L’empire des sons.

Tout commence par un embouteillage. «Je chantais coincé sur le

périph’ lorsque, tout à coup, en prononçant la lettre L, j’ai entendu un sifflement. J’ai couru à la maison et je me suis enregistré.» Tran Quang Hai ­ Océan illuminant ­ n’a rien d’un illuminé. Pourtant, quand en 1971 il perce le mystère des voix mongoles, ses collègues chercheurs s’étonnent. La technique a de quoi surprendre: elle permet à l’interprète de produire deux sons en même temps à des niveaux différents.

Tran est depuis vingt-six ans son propre sujet de recherche. De concert en colloque, son chant enchante le monde entier. L’an passé, au Tuva, il a obtenu non sans fierté la carte de membre du Khoomei, distinction réservée aux chanteurs de gorge professionnels. «Si vous trouvez quelqu’un qui chante mieux que moi, dites-le, on fera un duo.» Passé maître du chant triphonique, Tran fredonne la Neuvième de Beethoven d’un seul souffle. Debout, le corps tendu, la tête en arrière, tout son être se met à vibrer. Un son échappe, venu de nulle part. C’est l’Hymne à la joie! Les visiteurs n’en reviennent pas: «Ce type est une chorale à lui tout seul!» Deux harmoniques sur une base fondamentale, soit trois voix en une seule gorge. Cela valait bien une médaille.about:blank

Dans son petit bureau saturé d’appareils de mesure, Tran ne participe guère au branle-bas qui agite le musée de l’Homme depuis la décision présidentielle de transférer certains objets au Louvre. Juste le temps pour un état des lieux furieux sur le manque de moyens, le manque d’envie d’un musée sans subventions. Les huit mille instruments de la réserve d’ethnomusicologie, recouverts de plastique, le désolent. Il plaisante en imitant le timbre métallique du synthétiseur. C’est lui qui doublait Nono le petit robot dans le dessin animé japonais des années 80. «Je dois mon talent au travail et à mes ancêtres.» Avec un arrière-arrière-grand-père musicien de cour, un grand-père joueur de luth et un père vice-président du Conseil international de musique à l’Unesco, on a la musique dans la peau. Sa fille chante à deux voix depuis l’âge de 5 ans. Auteur de plusieurs disques à la vièle chinoise, à la cithare vietnamienne ou encore à la vina indienne, il compose également pour le cinéma.

Les enregistrements qu’il archive au musée de l’Homme servent de base à sa recherche: «Je préfère le travail de bureau aux grands espaces.» Quand l’émission Envoyé spécial lui propose une semaine de tournage en Mongolie, il refuse. L’aventure est ailleurs. A Paris, par exemple, lorsqu’il expose ses cordes vocales aux rayons X pendant 10 minutes. La science réclame du concret, et la radiographie permet de constater directement les effets de son travail. Le résultat est probant (le Chant des harmoniques, un film plusieurs fois primé), mais pas sans danger. «C’est l’équivalent de 6 000 radios des poumons. Je sacrifie ma vie à mes recherches, heureusement Dieu est là.» Quand Tran chante, il ferme les yeux. Et il chante partout: en voiture, sous la douche, au bureau. Ses collègues admirent ce regard intérieur, «cette force de concentration que n’ont pas les Occidentaux».

Quand on lui parle de sérénité, il sourit. Se rallume une beedie, bredouille deux trois trucs sur les arts martiaux et reparle musique. Avec les années, sa voix est devenue plus grave. Il a commencé baryton, désormais il se consacre à l’étude du chant des moines tibétains. Le «O» de la prière, la fameuse harmonique n$10 qui demande tellement de travail et n’a rien à voir avec le «snobisme» des club de zen pour stressés occidentaux. Il en fait la preuve. Sur le sonographe, Tran voit sa voix, elle oscille entre 35 (très grave) et 2 000 Hz (aigu). Le «O» moyen est de 185 Hz, on est loin de l’harmonie universelle.

Hors du CNRS, le chercheur devient médecin. De gentil docteur Jekyll, il se transforme en un Mister Hyde doux rêveur. Tran veut changer la vie par le chant. Une voix dans tous ses éclats, utilisée jusqu’à l’accouchement sans douleur. A l’écouter, les problèmes conjugaux sont solvables dans l’air. Il conseille le «faux baiser de Rodin» aux couples en péril: les amants enlacés se font face, bouche à bouche. Pendant que l’un chante, l’autre remue les lèvres et produit la mélodie. Il s’amuse: «30% des disputes peuvent être résolus par cette méthode.» Il songe même à repeupler l’Europe.

Mais derrière le côté savant fou se dissimule l’humoriste. Physique d’opérette, ventre rond et grande bouche, il peut jouer Pop Corn avec n’importe quel instrument traditionnel. «Je suis le virtuose de la guimbarde, lance-t-il, fier de son effet. Je fais de la musique comme d’autres de la cuisine, en mélangeant les ingrédients.» Un opéra bouffe revendiqué sérieux. Avec des élèves du bac option musique, il monte un orchestre de 100 cuillères et décroche le titre de professeur au Conservatoire. La cuillère à café comme la louche deviennent de véritables instruments rythmiques et mélodiques. D’ailleurs la mélodie est partout, y compris dans les langues. Il en parle une dizaine, reproduit leurs intonations, parfois sans les comprendre. Car depuis l’en- fance, Tran jalouse les imitateurs. Il les connaît tous, de Le Luron à Leeb, en passant par «ce Canadien formidable qui imite 120 personnes dans son spectacle.» Modeste, il déclare: «Je ne peux pas chanter comme France Gall, mais j’arrive à reproduire les accents de l’opéra de Pékin.» Dans le bruit et la fureur du monde, Tran Quang Hai reprend le chant des autres avec enthousiasme. Son bras bat la mesure, il entonne Marinella de Tino Rossi, suivi d’un jodel des montagnes suisses. Les Voix du monde, une anthologie des expressions vocales à laquelle il a collaboré, sortira fin septembre.

Un vaste chant des possibles reste encore à explorer. Dans son laboratoire, Tran se met à rêver: «Mon prochain but, jusqu’à ma mort, c’est de chanter à quatre voix.» Il a bon espoir. Le petit homme sait que, comme le cygne, on ne meurt pas en chantant.

photo LAURENT MONLAÜ Tran Quang Hai en 6 dates 1944 Naissance à Linh Dông Xa, au Viêt-nam 1968 Intègre le départe-ment ethno-musicologie du musée de l’Homme 1984 Rencontre du chanteur mongol Sundui, qu’il considère comme son maître 1989 Sortie du film le Chant des harmoniques 1995 Président du jury d’un festival de chant au Tuva 1996 Reçoit la médaille de cristal du CNRS.Stéphane LAGARDE

https://www.liberation.fr/portrait/1996/10/10/tran-quang-hai-52-ans-ethnomusicologue-est-son-propre-cobaye-pour-ses-recherches-sur-la-voix-l-empir_184494

MINH PHƯƠNG: Trường Đại học Văn Lang phối hợp tổ chức kỷ niệm 99 năm ngày sinh GS.TS. Trần Văn Khê

Trường Đại học Văn Lang phối hợp tổ chức kỷ niệm 99 năm ngày sinh GS.TS. Trần Văn Khê

Sự kiện

(P. TS&TT – Văn Lang, 28/7/2020) – Sáng ngày 24/7/2020, chương trình kỷ niệm 99 năm ngày sinh GS.TS. Trần Văn Khê đã diễn ra tại Hội trường Trịnh Công Sơn – Cơ sở 3 Trường Đại học Văn Lang. Đây là hoạt động do nhóm thân hữu Trần Văn Khê kết hợp cùng Trường tổ chức, nhằm tôn vinh những thành tựu nghiên cứu và bài học văn hóa mà GS.TS. Trần Văn Khê để lại.

Lễ kỷ niệm trang trọng và ấm cúng có sự tham dự của ban lãnh đạo Trường Đại học Văn Lang, thành viên nhóm thân hữu Trần Văn Khê, các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và các bạn sinh viên, công chúng yêu mến văn hóa, nghệ thuật truyền thống. Cả hội trường đã có những giây phút lắng động, cảm xúc khi theo dõi đoạn phim tư liệu về cuộc đời GS. TS. Trần Văn Khê cũng như thưởng thức tiết mục văn nghệ đồng dao “Con công hay múa” do các bé thiếu nhi diểu diễn trên nền lời hát của cố Giáo sư.

IMGL0519 minÔng Bùi Quang Độ – Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty CP ĐT&QLGD Văn Lang – bày tỏ cảm xúc về chương trình: “Trường Đại học Văn Lang rất vinh dự được tổ chức kỷ niệm 99 năm ngày sinh của Giáo sư Trần Văn Khê. Chúng ta tổ chức 99 năm ngày sinh mà không tổ chức 5 năm ngày mất vì GS.TS. Trần Văn Khê vẫn sống mãi trong đời sống âm nhạc, đời sống dân tộc và đời sống chúng ta”.

Phát biểu khai mạc tại lễ kỷ niệm, nhà báo Dương Trọng Dật – Viện trưởng Viện Đào tạo Văn hóa Nghệ thuật và Truyền thông, Giám đốc Nhà hát truyền hình Văn Lang – nhận định: “Không quá lời khi nói GS.TS. Trần Văn Khê là đại sứ âm nhạc truyền thống Việt Nam. Nhưng vượt lên trên vai trò của một đại sứ thông thường, ông là người góp phần nâng âm nhạc truyền thống dân tộc ngang tầm với các nền âm nhạc cổ truyền của các nền văn hóa nghệ thuật độc đáo khác trên thế giới”.

Chương trình kỷ niệm là sự liên kết, phối hợp đầu tiên của Trường Đại học Văn Lang và nhóm thân hữu Trần Văn Khê. Trên cơ sở của hoạt động lần này, các hoạt động nhằm kỷ niệm 100 năm ngày sinh của cố Giáo sư và việc thành lập quỹ học bổng Trần Văn Khê sẽ được xúc tiến, đẩy mạnh hơn nữa. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân cho biết những nghiên cứu về âm nhạc truyền thống của giáo sư cũng chính là di sản văn hóa của dân tộc, rất thích hợp với không gian học thuật của trường đại học.

IMGL0673 minNhà báo Nguyễn Thế Thanh chia sẻ: “Chúng tôi hết sức vui mừng khi Trường Đại học Văn Lang ngỏ ý mong muốn cùng chúng tôi tổ chức không gian Trần Văn Khê và xây dựng quỹ học bổng mang tên ông. Cuối năm nay, rất có thể hồ sơ thủ tục sẽ xong và sang năm 2021, vào đúng 100 năm ngày sinh của Giáo sư, chúng ta sẽ có được quỹ học bổng Trần Văn Khê và không gian Trần Văn Khê tại khuôn viên Trường Đại học Văn Lang xinh đẹp, rộng lớn này.

Tọa đàm “Những bài học văn hóa từ GS.TS. Trần Văn Khê” diễn ra trong buổi lễ thu hút sự quan tâm, theo dõi của đông đảo sinh viên và khách mời tham dự. Tọa đàm có sự góp mặt của những tên tuổi lớn trong đời sống văn hóa, nghệ thuật, nghiên cứu âm nhạc, như TS. Nguyễn Nhã, NSND Kim Cương, nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, NSƯT Thành Lộc, nhà báo Nguyễn Thế Thanh, HS. NTK. Sĩ Hoàng.

IMGL0719 min minCác diễn giả tham gia Tọa đàm (từ trái sang): HS.NTK. Sĩ Hoàng, NSƯT Thành Lộc, nhà báo Nguyễn Thế Thanh, TS. Nguyễn Nhã, NSND Kim Cương, nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân.

dai hoc van lang tran van khe aĐối với NSND Kim Cương, GS. TS. Trần Văn Khê là “người thầy không lớp học” và và không bao giờ mất. Bà luôn nhớ mãi câu nói của giáo sư và xem như kim chỉ nam cho sự nghiệp nghệ thuật của mình: « Mỗi nền văn hoá đều có quê hương của nó. Mình đi học cái hay, cái giỏi của người nước ngoài nhưng đừng quên tính dân tộc trong người mình, không bao giờ quên mình là người Việt Nam« .

IMGL0674 minTS. Nguyễn Nhã nhắn nhủ các bạn sinh viên: “Giáo sư Trần Văn Khê là người có cái tâm lớn. Đó là cái tâm giữ hồn dân tộc qua âm nhạc và văn hóa. Tôi mong muốn các bạn sinh viên Văn Lang học tập cái tâm đó. Mình làm điều mình thích nhất về quê hương của mình mà đi đến cùng thì sẽ có sự nghiệp lớn”.

dai hoc van lang tran van khe bNSƯT Thành Lộc chia sẻ những góc nhìn từ một người làm nghệ thuật để giải đáp câu hỏi của bạn Hà Tiên (Khoa Quan hệ công chúng – Truyền thông) về việc cải lương và những nghệ thuật truyền thống có thể cải biến như thế nào để vẫn giữ được những chuẩn mực và tiếp thu nét văn hóa mới, tạo sự hứng thú cho người trẻ. Chính khán giả, công chúng yêu mến bộ môn nghệ thuật nào đó thì họ cũng có thể có sáng kiến để vực dậy một mảng nghệ thuật trong đời sống tinh thần của mọi người.

Chương trình kỷ niệm 99 năm ngày sinh GS. TS. Trần Văn Khê tại Trường Đại học Văn Lang còn có sự góp mặt của các nghệ sĩ biểu diễn nổi tiếng vốn ngưỡng mộ tâm và nghiệp của cố giáo sư. Trong sự hào hứng của đông đảo sinh viên Văn Lang, NSUT. Kim Tử Long, NSUT. Kim Tiểu Long đã biểu diễn các tiết mục cải lương quen thuộc và nhận được sự cổ vũ nồng nhiệt.

dai hoc van lang tran van khe cNSUT. Kim Tử Long biểu diễn tiết mục cải lương « Võ Đông Sơ – Bạch Thu Hà » tại Hội trường Trịnh Công Sơn – Trường Đại học Văn Lang

dai hoc van lang tran van khe eNSUT. Kim Tiểu Long biểu diễn và nhận được sự cổ vũ nồng nhiệt của sinh viên Trường Đại học Văn Lang

IMGL0968 minTiết mục Ngẫu hứng chầu văn do nhóm biểu diễn của NSƯT Huỳnh Khải và các bạn sinh viên Nhạc viện TP.HCM trình bày.


Bài: Minh Phương
Ảnh: Thịnh Trần

https://www.vanlanguni.edu.vn/tin-tuc-size-bar/2238-truong-dai-hoc-van-lang-phoi-hop-to-chuc-ky-niem-99-nam-ngay-sinh-gs-ts-tran-van-khe