Jour : 3 décembre 2017

Pierre D’Hérouville: Hommage du quai Branly à Charles Duvelle

breve

Hommage du quai Branly à Charles Duvelle : Paris 25 mai 2014

 

 

charles_duvelle_3


Photo Michael Baird

Dans le cadre de ses animations ouvertes au public, le musée du quai Branly propose une rencontre intitulée De la collecte à la publication des musiques de tradition orale, autour du musicologue Charles Duvelle, le 25 mai 2014 à 17h30. L’évènement fait suite au don fait au musée, courant 2013, d’une soixantaine de ses films inédits, tournés entre 2000 et 2012. Sans verser dans la réunion d’anciens combattants, le journaliste Pierre Cuny entreprendra de décrypter avec lui l’ADN ignoré de l’ethnomusicologie « à la française ».

Précisément, Duvelle se défend d’être ethnomusicologue. Pianiste élevé au Cambodge, il aime à rappeler comment, à l’exemple de la tarte Tatin, les campagnes OCORA (Office de Coopération Radiophonique) furent inventées inopinément, à la faveur d’une coupe budgétaire dans les années 1960 à la Société de Radiodiffusion de la France d’Outre-mer (SORAFOM). L’homme se découvrira une vocation pour les terrains sub-sahariens, puis pour bien d’autres pays du monde.

Toute une profession, alors en friche, à imaginer. Sa méthode était imparable. « Ni repérages, ni essais. J’arrive sur les lieux, je tente de me faire oublier. […] C’est au retour que je fais le tri, lors du montage. » Songhaï. Haoussas. Zarma. Touarègues. Maures hypnotiques… Prises profuses qui couronnaient ses intuitions aiguës. Des choix parfois guidés par la seule centration, et qu’il ambitionnait simplement de partager dans leur contexte et leur durée originale.

Fasciné par les voix, Charles Duvelle s’attache au sens premier de la performance, éventuellement à sa technicité, plutôt qu’à l’ethnologie cognitive. Traquant le geste musical, son approche intuitive posait les bases d’une pédagogie pour la génération suivante. Dans l’intarissable Aux sources des musiques du monde : musiques de tradition orale (Editions UNESCO, 2010), son témoignage prime explicitement sur l’analyse systémique.

Le parti pris tribaliste des collections Ocora et Prophet raconte le monde tel qu’il était à la décolonisation. Du propre aveu de Duvelle : « Au début, ces disques ne se vendaient pas. Ils étaient destinés à servir de cadeau de fin d’année aux chefs d’État africains ». Cinquante-cinq ans et des centaines de disques plus tard, son succès indéniable est d’avoir changé notre regard sur ces civilisations. Il mesure aussi la célérité ébouriffante de notre époque.

Par Pierre D’Hérouville | akhaba.com

http://www.akhaba.com/actu/breve/22052014/1143-hommage-du-quai-branly-charles-duvelle

JACQUES DENIS : Mort de l’ethnomusicologue Charles Duvelle, grand-père de la world music

http://next.liberation.fr/culture/2017/11/30/mort-de-l-ethnomusicologue-charles-duvelle-grand-pere-de-la-world-music_1613650

 

Mort de l’ethnomusicologue Charles Duvelle (1937-2017), grand-père de la world music

La référence majuscule pour nombre de producteurs et musiciens est décédée mercredi dans la soirée à 80 ans.

 charles duvelle.jpg
Photo Michael Baird

Dans le monde de la musique, s’il n’était pas forcément le plus connu du grand public, il était pourtant l’un des Français dont l’œuvre aura ouvert l’horizon de générations de mélomanes et musiciens, sans distinction de styles. Un peu à la manière d’un Jean Rouch avec le cinéma, Charles Duvelle a notamment permis de conserver les traces d’un monde en train de s’effacer à l’heure de la globalisation, mais sans pour autant le mettre sous cloche. Bien au contraire, cet ethnomusicologue n’aura eu de cesse de traquer la biodiversité des sons qui habitent la planète, de permettre ainsi de les faire résonner entre eux, d’établir des ponts et correspondances, à des années-lumière des clichés préfabriqués. C’était l’une des qualités essentielles d’Ocora (acronyme d’Office de coopération radiophonique), label de haute qualité initié à l’aube de la décolonisation par le père de la musique concrète Pierre Schaeffer, mais porté par la vision de Charles Duvelle : interpeller les dogmes ethnocentrés du progrès et de la verticalité.

lire aussi Anthologie : Charles Duvelle à l’assaut des sons

Attention de tous les instants

A l’orée des années 60, missionné par le ministère de l’Information pour aider les pays francophones à organiser leur phonothèque radio, équipé d’un Nagra, un Rolleiflex, puis une caméra Lévèque 8 mm, Charles Duvelle va sillonner l’Afrique de l’ouest au sud, en commençant par le Niger où il débarque en 1961, et bientôt l’Océanie et le Sud-Est asiatique. Une aventure extraordinaire dont il va rapporter des sons consciencieusement récoltés sur le terrain. Sans a priori, juste avec une qualité d’écoute, une attention de tous les instants. Une démarche qui s’inscrit d’emblée dans un sillon esthétique avant d’être scientifique.

Né à Paris le 28 mars 1937, ayant grandi en Indochine où son père fut haut fonctionnaire, Charles Duvelle fut d’abord un pianiste émérite – comme sa mère –, formé aux rigueurs formelles du conservatoire, élève d’Albert Lévêque, passionné de Ravel, de Bartok et des improvisateurs du jazz. Devenu chercheur de sons par un heureux concours de circonstance, il aura toujours cette oreille attentive aux sonorités dans leur authenticité, sans chercher à les instrumentaliser. «J’étais non seulement témoin, mais aussi musicien, j’utilisais le microphone comme on utilise un instrument de musique», confiait-il au producteur Hisham Mayet, dans le passionnant entretien accompagnant le livre de photo que lui avait consacré son cadet. Cofondateur du label sublime Frequencies, ce dernier n’a jamais caché que Charles Duvelle était l’une de ses principales inspirations, sa «référence ultime pour tout dire». Il ne fut pas le seul, loin s’en faut.

Barclay, Gainsbourg et Fellini

David Byrne, chantre de Talking Heads et créateur du label crossover Luaka Bop, ou le père l’ambient music, Brian Eno, ont souvent cité l’influence du Français dont ils collectionnaient les disques. Eddie Barclay, un ami de Duvelle, fut aussi de cette confrérie d’admirateurs, à tel point qu’il publia un disque sous sa fameuse étiquette Burundi Black, basé sur un enregistrement de tambourinaires de 1968, qui atteindra les charts britanniques. C’est aussi Barclay qui abrita une autre série de disques, intitulée «inédits», que Duvelle initiera afin de publier des compositeurs de musique classique passés sous silence. Serge Gainsbourg lui-même sollicita une entrevue après avoir ouï certaines merveilles siglées Ocora… Quant à Fellini, il ira puiser des sons glanés en Afrique par Duvelle pour la bande-son du Satyricon. En 1977, alors qu’il vient de quitter l’ORTF (maison-mère d’Ocora), des enregistrements réalisés par ses soins au Bénin sont intégrés au programme Voyager Golden Record, un disque envoyé dans l’espace avec la sonde spatiale où sont compilées les plus belles expressions musicales de l’humanité.

Grand-père fortuit d’une certaine idée de la world music, Charles Duvelle n’en était pas moins un des fervents défenseurs, même s’il devinait dans ce vocable toute l’asymétrie des rapports entre l’ici et l’ailleurs. A l’aide de ses enregistrements, il aura prouvé à qui veut bien l’entendre qu’un griot ouest-africain peut sonner comme le plus furieux avant-gardiste new-yorkais ou que les pygmées Aka n’étaient pas sans faire écho aux maîtres du jazz abstrait. A l’inverse, il sut pointer les dérives de quelques pilleurs de sons, dont l’inénarrable paire Deep Forest. «On ne peut pas Coca-liser toutes les musiques !» Ce bon mot ne voulait pas dire qu’il était réfractaire à l’idée de remix. Mais là encore, tout dépend par qui, comment, pour quoi faire. «Mon père cherchait à comprendre la sensibilité de l’humain à travers la diversité de la production musicale !» insiste Cécile, sa fille cadette. Loin d’être rétif à la musique électronique, cet électron libre de l’ethnomusicologie baptisa d’ailleurs sa nouvelle collection Prophet (initiée en 1998 sur le même principe que celle d’Ocora), une allusion au synthétiseur rétro-futuriste. Ce qui dénote un sens de l’humour certain chez celui qui, en position de compositeur classique, se mettait face à son piano à queue six heures par jour dans sa maison de Seine-et-Marne.

Jacques Denis

charles_duvelle_3.jpg

702_charles-cover.jpg

THANH HIỆP : sinh hoạt hàng tháng về đàn tranh tại khu trưng bày tượng sáp Việt (sáng kiến của Phạm Thúy Hoan)

Hớn hởi và xúc động vô cùng khi không gian này lại có thêm một chuyên đề sinh hoạt hàng tháng dành cho những ai yêu thích đàn tranh. Nhìn các bạn trẻ yêu nhạc cụ dân tộc ngồi bên bức tượng của Thầy Khê, Thầy Hải, anh Thành Lộc cảm thấy phấn chấn. Họ được miễn phí vé vào cửa khi mang theo cây đàn tranh và sắp tới khuyến khích việc mặc trang phục áo dài để đến sinh hoạt.
Cô Thúy Hoan là người nghĩ ra sáng kiến này, góp phần bảo tồn âm nhạc dân tộc, đồng thời tạo thêm sân chơi để các bạn ở nhiều lứa tuổi yêu đàn tranh có thể đến vào chủ nhật đầu tiên của tuần thứ nhất, để cùng nhau hòa tấu, biểu diễn đàn tranh. Mỗi tháng sẽ có một bài nhạc được phát, sau đó các bạn về tập luyện để tháng sau cùng hòa tấu tập thể. Thêm buổi sáng sinh hoạt chuyên đề bên cạnh những bức tượng của những nghệ sĩ có nhiều công lao đóng góp cho sự nghiệp nghệ thuật nước nhà. Niềm vui và hạnh phúc được nhân lên bởi ai đến tham dự cũng đều thích thú không gian sinh hoạt ấm áp tình nghệ sĩ này.

LÊ QUÂN : Rủ nhau chơi hội bài chòi…

Rủ nhau chơi hội bài chòi…

Thứ hai – 12/06/2017 11:50
Với những giá trị văn hóa đặc sắc, nghệ thuật bài chòi dân gian đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia và đang được lập hồ sơ để đệ trình UNESCO công nhận di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Festival Di sản Quảng Nam lần thứ VI – 2017 tiếp tục tôn vinh loại hình nghệ thuật này bằng một cuộc liên hoan hô hát bài chòi, hội tụ các tỉnh thành khu vực Nam Trung Bộ. Ở Quảng Nam, nghệ thuật bài chòi vẫn có một sức sống đáng kể…
          ẨN GIẤU ƯỚC VỌNG DÂN GIAN
         Vừa là một trò chơi dân gian, mang hơi thở cuộc sống của cộng đồng dân cư, vừa là ký ức văn hóa, lưu giữ bản sắc của người dân bản xứ, nghệ thuật bài chòi được người Quảng Nam coi là “vốn quý” đặc sắc của đất mình.

images1351523 45 2
Hội bài chòi giữa phố cổ.Ảnh: L.Q
          Xuất xứ

Trong một cuộc điền dã để thu thập cứ liệu về nghệ thuật bài chòi miền Trung, nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Đặng Hoành Loan cho biết, nghệ thuật bài chòi có một vị trí nhất định trong hành trình phát triển vùng đất. Bài chòi dân gian, khởi nguyên từ những trò chơi bài có tổ chức không gian chơi quy củ gắn với nghệ thuật diễn xướng độc đáo. “Chính nghệ thuật diễn xướng, trong đó đi từ cách làm chòi, quân bài, nghệ thuật hô tên con bài, các điệu nhạc và cách độc diễn của anh hiệu, đã làm nên thần thái, sức hút của bộ môn này. Từ câu hô bài chòi (hô thai) đến hát bài chòi trải chiếu là sự phát triển nghệ thuật vượt trội của loại hình này. Sự phát triển ấy đã tạo ra được một loại hình nghệ thuật biểu diễn độc đáo của Việt Nam – nghệ thuật độc diễn bài chòi. Hình thức nghệ thuật này đã góp phần làm nên diện mạo văn hóa đặc sắc của cư dân Việt ở Trung Bộ” – ông Loan nói. Cũng như vậy, GS.Hoàng Chương, Tổng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Việt Nam cho rằng, từ quá trình lao động sản xuất và sự sáng tạo, trong nhiều thế kỷ qua, nghệ thuật bài chòi đã dần trở thành nếp sinh hoạt văn hóa, là món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân miền Trung.

Đã có nhiều kiến giải về xuất xứ của trò chơi dân gian bài chòi từ các nhà nghiên cứu văn hóa. GS.Hoàng Chương cho rằng: “Trò chơi đánh bài chòi xuất phát từ việc danh nhân Đào Duy Từ dạy cho dân Bình Định lập chòi để bảo vệ nương rẫy. Những người canh chòi hát với nhau để giải trí trong lúc thức suốt đêm, dần dần phát triển lên thành trò chơi 9 chòi gọi là đánh bài chòi, sau này phát triển thêm một bước thành hội bài chòi, bài chòi chiếu, bài chòi ghế, rồi lên dàn biểu diễn và đến bước phát triển loại hình ca kịch bài chòi hiện nay”. Nhiều sự đồng tình với ý kiến này bởi danh nhân Đào Duy Từ (1572–1634) là nhà văn hóa, quân sự kiệt xuất dưới thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên; cha ông là Đào Tá Hán – một xướng ca chuyên nghiệp. Trong khi đó, nhiều người cũng cho rằng, bài chòi thực sự là một loại hình nghệ thuật dân gian, từ câu thơ, câu hát, đến lối chơi, quan niệm về con bài. Xuất xứ của bài chòi hoàn toàn là dân gian, gắn liền với đời sống con người. Nghệ thuật bài chòi gắn với đời sống cư dân ở mỗi vùng văn hóa, cho nên vùng Ngũ Quảng (gồm: Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Đức (Thừa Thiên Huế), Quảng Nam, Quảng Ngãi) có lẽ là trung tâm của nghệ thuật bài chòi, sinh ra bài chòi.

Lịch sử ra đời của bài chòi hiện vẫn chưa thể kết luận bởi không có những cứ liệu xác đáng. Một nhà nghiên cứu âm nhạc người Pháp – G.L. Bovier  đoán định rằng, bài chòi hình thành vào thời kỳ Nam tiến của người Việt năm 1470. Trong tập sách “Larousse Musicale”, ông Bovier có dành một chương cho bài chòi, trong đó cho rằng bài chòi được hình thành và phát triển sau những năm Nam tiến, tức là sau năm 1470, tính đến nay là 544 năm. Và cũng ông Bovier cho rằng bài chòi xuất phát từ các chòi giữ thú rừng, các trò chơi giải trí trên chòi, rồi bày ra hội chơi bài chòi. Dù xuất xứ như thế nào, thăng trầm ra sao, thì bài chòi cũng đã có một chỗ đứng vững chắc trong cộng đồng, quy tụ những nét đặc trưng, đậm sắc nhất của văn hóa xứ Quảng với sự tổng hòa các loại hình văn hóa văn nghệ dân gian truyền thống, từ thơ, hò, vè của người hô bài (anh hiệu) cho đến cách trang trí, bày biện chòi chơi, sân chơi khéo léo, mang tính thuần Việt sâu sắc.

          Nghệ thuật của dân gian

Cụ bà Phạm Thị Kha (Phú Ninh), luôn giữ những ký ức về các chiếu bài chòi xuân nơi quê mình, nhiều năm trước vẫn còn nhớ mồn một và có thể hô lại vài câu ca, rằng: “Một anh để em ra/ Hai anh để em ra/ Về em buôn em bán/ Trả nợ bánh tráng, trả nợ bánh xèo/ Còn dư trả nợ thịt heo/ Anh đừng lầm em nữa, kẻo mang nghèo vì em/ Con bài Nhì nghèo”. Bà kể hồi xưa theo gánh bài chòi đi khắp vùng, chỗ nào họ cũng trông. Đến bây giờ, những câu ca cổ ấy vẫn còn đi theo nhiều hội bài chòi ở các nơi. Cũng như các địa phương vùng Ngũ Quảng, từ xa xưa, hội chơi bài chòi thường được tổ chức vào các ngày tết, hội làng, ở một không gian rộng. Riêng tại Quảng Nam, bài chòi ngoài việc tồn tại ở những không gian cố định, còn có các gánh bài chòi đường sông, sinh hoạt theo các hình thái, điều kiện địa lý. Chính điều này khiến bài chòi Quảng Nam phong phú về mặt câu từ. Bởi lẽ, hành trình đưa các gánh bài chòi đến nhiều vùng đất khác nhau đã bồi đắp thêm nhiều câu dân ca cho các thể điệu của bài chòi.

Ở một góc độ khác, những quân bài trong hội bài chòi còn thể hiện ước vọng của dân gian với từng tên gọi riêng. Nhà nghiên cứu Phùng Tấn Đông từng cho rằng, “những hình vẽ, tên gọi các quân bài biểu đạt những nét sinh hoạt nông nghiệp, nông thôn mà sức mạnh của “lệ làng”, của ước vọng phồn thực, vạn vật sinh nở khiến những yếu tố có vẻ đối lập lại được đồng đẳng, ngang hàng như quân Học trò, Thái tử… sang quý đặt lẫn với âm vật, dương vật (Bạch huê, Nọc thược). Quân Ông ầm khiến người ta liên tưởng đến tục thờ thần Sấm, sấm làm mưa cho lúa mùa tươi tốt của cư dân thờ lúa, cầu nước, cầu mùa”. Các quân bài mỗi nơi có một tên gọi khác nhau, nhưng những hình vẽ đều biểu đạt cho những sinh hoạt đời thường của dân gian, ngụ cái nhìn triết lý hay tính cách trào lộng.

Nghệ thuật hô tên con bài là nghệ thuật kéo dài sự hồi hộp của người chơi. Một câu nhạc hoàn chỉnh, có giai điệu, tiết tấu, trật tự âm thanh riêng, và không thể tìm thấy cái âm hưởng riêng ấy trong bất cứ hình thức nghệ thuật nào ở Việt Nam. Từ âm điệu của câu hô thai, các nghệ nhân dân gian đã tạo thành 6 điệu nhạc khác nhau. Điệu xuân nữ cổ, xuân nữ mới, điệu cổ bản, xàng xê (hai điệu này có sự pha trộn giữa âm hưởng điệu hô thai với âm điệu nhạc lễ Trung Bộ), điệu hò Quảng – pha điệu nhạc dạo hàng rong của người Minh Hương và điệu vè chàng Lía – tức điệu kể vè dân gian. Anh hiệu – người nghệ sĩ trong hội chơi bài chòi vừa hát, vừa làm điệu bộ, vừa ngẫu hứng lời ca.

          Đặc trưng bài chòi Quảng Nam

So với các vùng trong khu vực Nam Trung Bộ, bài chòi Quảng Nam không có sự khác biệt nhiều. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, câu hô trong nghệ thuật bài chòi Quảng Nam vẫn có cảm giác thoáng đãng và gần gũi hơn, vì việc sử dụng phương ngữ rất thuần thục trong thể điệu của bài chòi. Cùng với đó, sự giao tiếp giữa anh hiệu, chị hiệu tạo nên một chiếu bài rất sinh động. Ở bài chòi xứ Quảng, tính hiện thực và tính dân gian vẫn còn khá đậm đặc. Như câu hô về quân bài Nọc thược mà nghệ nhân Nguyễn Lương Đán vẫn thường hay cất lên trong mỗi hội bài chòi: “Thưa bà con, ông bà ta có câu/ Làm thời như con dỉ, con dì…/ Mỗi khi thấy mặt đòi xì tiền ra/ Sống trong bao lớp lụa là/ Không dang mưa, chẳng dang nắng, chú mi mà đen thui thui/ Làm chị em than đứng thở ngồi/ Là cái con… Nọc thược khiến em bậu thời tê mê”.

Ở góc độ giai điệu, nhạc sĩ Trương Đình Quang cho rằng, bài chòi Quảng Nam tích hợp được nhiều âm giai, âm hưởng của dân ca Quảng Nam, đặc biệt là lối vừa hô bài chòi, vừa hát nói. Theo ông, dân ca Quảng Nam thấm đậm trong ngôn ngữ bài chòi. Nó không bị khu trú mà tích hợp. Chính hơi thở dân gian này khiến bài chòi bao giờ cũng được đón nhận nồng nhiệt. Từ một trò chơi, tiến lên sân khấu, để có hàng loạt hình thức trong một loại hình nghệ thuật, bao gồm dân ca bài chòi, ca kịch bài chòi, diễn xướng bài chòi… Vì thế, không khó để thấy ở câu chuyện bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật này, Quảng Nam đã có những bước đi đáng kể – đưa bài chòi trở thành “đặc sản” của vùng đất mình.

          SẢN PHẨM DU LỊCH ĐỘC ĐÁO

Nghệ thuật bài chòi trở thành “đặc sản” phục vụ phát triển du lịch của các địa phương miền Trung, đặc biệt là Quảng Nam, nhiều nhóm hô hát bài chòi được thành lập để làm nên một sản phẩm du lịch độc đáo. Những hội bài chòi hàng đêm, trở thành điểm nhấn thu hút du khách tìm tới. Và đây cũng là cách để đưa nghệ thuật bài chòi đi vào cuộc sống trong muôn vàn phương kế bảo tồn, phát triển…

images1351526 DSC07293 PT
Đông đảo người dân đến xem hô hát bài chòi ở Lễ hội Bà Thu Bồn.Ảnh: PHƯƠNG THẢO
           Một “sân khấu bài chòi” giữa phố cổ Hội An đã bắt đầu từ năm 1998. Cùng với đó là những chuyến lưu diễn, mang bài chòi đến các quốc gia, các liên hoan nghệ thuật quốc tế. Mỗi đêm, gian bài chòi bên sông Hoài tấp nập người ngồi kẻ đứng lao xao, chờ nghe anh chị hiệu cất lời hô. Và chơi bài chòi. Tây ta đủ cả. Người Tây mê cái nhạc điệu, vui tai, rộn ràng, cái lối vừa hát vừa nói vừa ra bộ vô cùng duyên, trong bộ đồ nông dân văn nghệ. Còn dân mình, như “chị hiệu” Phùng Thị Ngọc Huệ nói, họ mê đủ thứ, mê cái lời ca hài hước, mê cái điệu hai quân bài gõ vào nhau, mê cái cảm giác khi hiệu hô to quân bài mình đang cầm. Vậy đó, gian bài chòi giữa đêm phố cổ, như mang cả cái đời sống bình dân của người lao động lên “sân khấu”. Ông Võ Phùng – Giám đốc Trung tâm VH-TT Hội An cho biết, đây là điểm nhấn đặc biệt để duy trì sức sống của bài chòi, đồng thời là kênh quảng bá nghệ thuật này tốt nhất. “Chúng tôi muốn tạo một không gian mở, để bất cứ du khách nào cũng có thể tham gia trò chơi, tạo nên mối nối kết để đưa bài chòi đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước” – ông Phùng nói.

Tháng 2.1996, khi Nhà hát Nghệ thuật cổ truyền Hội An ra đời (thuộc Trung tâm VH-TT Hội An), bài chòi cũng theo đó lên “sàn diễn”. Đến tháng 9.1998,  khi Hội An thử nghiệm sản phẩm du lịch “Đêm phố cổ”, một không gian dành cho trò chơi này được mang ra giữa phố, thu hút sự yêu mến từ nhiều người. Từ năm 2014 về sau, TP.Hội An tổ chức hội thi hô hát bài chòi mỗi dịp xuân đến với sự tham gia của các đội nhóm bài chòi trên địa bàn. Hiện có hơn 10 đội, nhóm hô hát bài chòi, thường xuyên tham gia hơn 30 chương trình hàng năm, tạo nên tính khác biệt của lễ hội ở Hội An.

Không dừng lại ở các gian bài chòi phục vụ du khách đến phố cổ Hội An, bài chòi phố Hội còn vang đến tận các nước Âu châu. Những chuyến lưu diễn của Đội tuyên truyền lưu động TP.Hội An đến các quốc gia từ Đức, Thụy Sỹ, Ý, Nhật Bản… đã đưa nghệ thuật cổ truyền này ra ngoài biên giới. Trần Thị Thu Ly, diễn viên Đội tuyên truyền lưu động TP.Hội An, tốt nghiệp Đại học Ngoại ngữ Đà Nẵng nhưng lại chọn về làm diễn viên Đội tuyên truyền lưu động, mang giọng hát, đam mê và tình yêu bài chòi đến với mọi người. Cô là người chịu trách nhiệm chính trong việc phiên dịch các con bài, câu hát cho du khách nước ngoài, đồng thời cũng sở hữu giọng ca ngọt ngào. Thu Ly chia sẻ: “Giai điệu của bài chòi, điệu bộ diễn… gây cho người nước ngoài cảm giác tò mò, thích thú. Họ thích nghe, thích chơi và thích cảm giác được trúng thưởng mỗi khi hô tên con bài. Ở nhiều thành phố khi đoàn đến lưu diễn, người ta lại yêu cầu đoàn diễn lại bài chòi”. Một lớp kế cận từ các lớp học hát dân ca bài chòi dành cho thiếu nhi đã mở từ nhiều năm nay, để câu chuyện bài chòi ở Hội An lúc nào cũng đầy triển vọng…

Từ nhiều năm trở lại, các câu lạc bộ dân ca ra đời, cũng là cách để kích hoạt trở lại tình yêu bài chòi ở các địa phương xứ Quảng. Nhạc sĩ Nguyễn Hoàng Bích, Chủ tịch Hội VHNT tỉnh (trước đó là một người hoạt động văn hóa văn nghệ cơ sở, cũng là người theo suốt các dự án thành lập, tập huấn cho những câu lạc bộ đàn hát dân ca cấp cơ sở) cho rằng, bằng nhiều cách, dân ca bài chòi đã trở thành “hơi thở” của cư dân xứ Quảng. Gần 10 năm nay, nhiều câu lạc bộ dân ca bài chòi ở xã Tam Phước (Phú Ninh) bằng sự nhiệt huyết và đam mê đã làm nên những đêm hội. “Chỉ với 1 bộ loa, 1 cây đàn nhị, cây gõ và 30 loại thẻ cây bài, 1 nhạc công, 2 đến 3 ông hiệu và 3 đến 4 người biết cách hô hát sao cho đúng làn điệu xuân nữ dân ca bài chòi, là đã có được một câu lạc bộ phục vụ nhu cầu cho nhân dân. Vào tối 16 âm lịch hằng tháng, các câu lạc bộ hoạt động tại nhà văn hóa thôn, tạo nên một không khí rất vui nhộn” – bà Trần Thị Phương (xã Tam Phước) chia sẻ.

Mỗi ngày, càng có nhiều địa phương hình thành nên những đội, nhóm dân ca bài chòi như vậy. Và những cuộc hội lễ, như Festival Di sản Quảng Nam sắp tới, với cuộc liên hoan bài chòi cùng những loại hình di sản văn hóa phi vật thể, sẽ góp thêm động lực để bộ môn nghệ thuật truyền thống này không bị lạc lõng trong quá trình phát triển…

          TỪ FESTIVAL ĐẾN BẢO TỒN NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI

         Góp mặt cùng 16 tỉnh thành trong Liên hoan dân ca bài chòi cũng như các loại hình văn hóa phi vật thể khác trong Festival Di sản Quảng Nam lần thứ VI – 2017, Quảng Nam sẽ tham gia diễn xướng bài chòi, với các nghệ nhân của Đội tuyên truyền lưu động TP. Hội An. Những người trong cuộc đã chuẩn bị gì cho kỳ hội này? Cùng với đó, Quảng Nam sẽ có hướng bảo tồn phát triển như thế nào cho bộ môn này, một khi bài chòi được UNESCO công nhận di sản thế giới…

images1351528 45 3
Anh hiệu, chị hiệu.Ảnh: L.Q
          Ông Đinh Hài – Giám đốc Sở VH-TT&DL: Đề cao việc trao truyền của nghệ nhân

Lần này, bộ môn nghệ thuật bài chòi sẽ có một cuộc liên hoan đặc biệt, nhằm giới thiệu với quốc tế, tổ chức UNESCO. Lâu nay, ngành văn hóa cũng đã có nhiều hoạt động nhằm khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy nghệ thuật bài chòi cho thế hệ trẻ; tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề về bài chòi trong các tổ chức đoàn, đội, thanh thiếu niên; phục vụ tại những điểm du lịch; tăng cường liên kết, giao lưu giữa các khu vực miền Trung có di sản bài chòi. Chưa kể hàng năm đều mở các lớp tập huấn về dân ca bài chòi cho nhiều địa phương. Đồng thời để có một lượng khán giả ổn định và yêu mến ca kịch bài chòi thì cần tạo ra những sản phẩm có chất lượng, quảng bá tốt và chú trọng đào tạo từ sân khấu học đường để tạo nên sức sống lâu dài cho loại hình nghệ thuật này. Thực hiện việc kiểm kê hàng năm cũng là cách để đánh giá hiện trạng di sản và đề xuất kế hoạch bảo tồn, phát huy nghệ thuật bài chòi dân gian gắn với truyền thống văn hóa, lịch sử của địa phương với Bộ VH-TT&DL cũng như các cấp ngành khác.

          Ông Trần Đình Châu – Phó Giám đốc Trung tâm VH-TT Hội An: Mang tinh túy Quảng Nam đến lễ hội

Lần này, Đội tuyên truyền lưu động TP. Hội An được chọn để dự liên hoan bài chòi tại festival. Chúng tôi chọn ra một đội gồm 15 người, trong đó 2 nghệ nhân Nguyễn Lương Đán và Phùng Thị Ngọc Huệ, với kỹ năng diễn xướng của mình, sẽ là anh hiệu chị hiệu. Không chọn một tác phẩm ca kịch bài chòi mà chọn trình diễn dưới hình thức một trò chơi bài chòi truyền thống, chúng tôi hy vọng sẽ mang được tinh thần dân gian của loại hình nghệ thuật này đến đông đảo người tham dự. Tuy mới chỉ trong quá trình làm hồ sơ đệ trình công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, nhưng với người dân Hội An, người dân xứ Quảng, từ lâu bài chòi đã là di sản văn hóa trong lòng mỗi người…

           Nghệ nhân Nguyễn Lương Đán: Tập trung sưu tầm thêm nhiều câu hát

Hơn 50 năm làm anh hiệu cho các gánh bài chòi, tôi nghĩ một anh hiệu giỏi phải biết quan sát, nhạy cảm, sắp xếp các sự kiện, các lớp lang nhân tình thế thái, ứng tác tại chỗ cho người dân xem. Sau này mới có thêm một chị hiệu để cùng đối đáp, cho hội chơi đỡ nhàm chán. Những câu hô thai thường có sẵn, hiệu phải thuộc lòng hàng trăm câu và phải lanh trí, có tài ứng đối, thuộc nhiều câu ca dao, câu đố để có thể tung hứng ở hội chơi. Điều quan trọng nhất với một anh hiệu bây giờ là sưu tầm nhiều hơn những câu hát và làm sao để “truyền lửa” được cho những thế hệ tiếp theo. Vừa đi hô bài chòi rồi vừa truyền nghề cho lớp trẻ, việc nào cũng vui. Mình cũng mừng vì nếu mình già hát không nổi nữa thì bao giờ bộ môn này cũng có một lớp trẻ hơn kế cận, thay mình.

NGUYỄN HẰNG : 50 nghệ nhân biểu diễn trong Dàn nhạc dân tộc bản địa Việt Nam

 

Thứ sáu, 01/12/2017 – 02:00

50 nghệ nhân biểu diễn trong Dàn nhạc dân tộc bản địa Việt Nam

Dân trí Những người thực hiện hy vọng dự án này sẽ mở ra hướng mới cho việc kết nối cộng đồng những nghệ nhân, nghệ sĩ trong nước và khu vực, để từ đó có thể giới thiệu rộng rãi hơn văn hóa của Việt Nam và các nước trong khu vực ra thế giới.

Mới đây, đơn vị sản xuất chương trình xiếc “Làng tôi” giới thiệu Dàn nhạc dân tộc bản địa Việt Nam với sự quy tụ nhiều nghệ nhân văn hóa của các vùng, miền trong cả nước. Dàn nhạc sẽ có buổi diễn “Đêm vô thức bản địa” tại Nhà hát Lớn Hà Nội vào ngày 12/12 tới.

Việc thành lập Dàn nhạc dân tộc bản địa Việt Nam nằm trong dự án S.E.A Sound (tạm gọi là âm thanh Đông Nam Á) do nghệ sĩ Nguyễn Nhất Lý và nhạc sĩ Nguyễn Tiến Mạnh thực hiện từ tháng 3/2017 với hy vọng sẽ tạo dựng được một Dàn nhạc dân tộc mang tầm cỡ Đông Nam Á.

Nghệ sĩ Nguyễn Nhất Lý chia sẻ, âm nhạc dân tộc của Việt Nam và các nước Đông Nam Á có nhiều nét tương đồng khi có nhiều nhạc cụ được làm từ mây, tre, nứa và các bộ cồng chiêng làm từ đồng. Việc tập hợp được các nghệ nhân dân gian chơi những loại nhạc cụ truyền thống Việt Nam là cả quá trình dài, được làm theo lộ trình.

Dàn nhạc các dân tộc bản địa Việt Nam ra mắt khán giả Hà Nội với đêm diễn Đêm vô thức bản địa.
Dàn nhạc các dân tộc bản địa Việt Nam ra mắt khán giả Hà Nội với đêm diễn « Đêm vô thức bản địa ».

Trước mắt, những người thực hiện mới quy tụ được nhóm khoảng 50 nghệ nhân, nhạc công, nhạc sĩ đến từ các vùng, miền trên cả nước để thành lập Dàn nhạc dân tộc bản địa Việt Nam. Trong năm tới, các nghệ sĩ sẽ đến các quốc gia Đông Nam Á để tiếp tục vận động, quy tụ những nghệ nhân, nghệ sĩ các quốc gia này cùng tham gia ban nhạc.

Theo nghệ sĩ Nhất Lý, để tập hợp được các nghệ nhân còn lưu luyến với âm nhạc truyền thống tại cộng đồng dân tộc ở vùng Tây Bắc, Tây Nguyên, dân tộc Chăm, những người thực hiện phải mất nhiều tháng để vận động, kêu gọi và tập hợp.

Chia sẻ về những khó khăn, nhạc sĩ Nguyễn Mạnh Tiến cho biết, ekip thực hiện gặp nhiều khó khăn trong việc vận động các nghệ nhân tham gia. Bởi lẽ, nhiều nghệ nhân đã cao tuổi, ngại di chuyển ra khỏi nơi mình sinh sống để biểu diễn ở những địa phương khác. Nhiều người là phụ nữ, để thuyết phục được họ tham gia còn phải thuyết phục cả dòng tộc, gia đình. Sau nhiều tháng kiên trì, vận động, thuyết phục, nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ đã được tập hợp để có được hình hài ban đầu của Dàn nhạc các dân tộc bản địa Việt Nam.

Được biết, từ tháng 3, ekip thực hiện đã cho ra mắt 3 chương trình: “Đêm vô thức Tây Bắc”, “Đêm vô thức Tây Nguyên” và “Đêm vô thức Chăm”.

Ngày 12/12 tới, nhóm nghiên cứu tập hợp 50 nghệ nhân có buổi biểu diễn tại Hà Nội để ra mắt Dàn nhạc các dân tộc bản địa Việt Nam. Đêm trình diễn có tên “Đêm vô thức bản địa”, tập hợp những phần biểu diễn hay nhất của 3 buổi diễn trước đó.

Nguyễn Hằng

http://dantri.com.vn/van-hoa/50-nghe-nhan-bieu-dien-trong-dan-nhac-dan-toc-ban-dia-viet-nam-20171201072757618.htm

HÀ TÙNG LONG : Trình UNESCO vinh danh hát Then là di sản văn hoá nhân loại

 

Thứ hai, 27/03/2017 – 00:32

Trình UNESCO vinh danh hát Then là di sản văn hoá nhân loại

Dân trí Văn phòng Chính phủ mới có văn bản về việc gửi Hồ sơ quốc gia “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” trình UNESCO xét ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Theo đó, Bộ VHTT&DL sẽ gửi hồ sơ “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” tới UNESCO trước ngày 31/3, để được dự xét trong năm 2018.

Từ bao đời nay, Then đã trở thành sinh hoạt văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Theo các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian, loại hình nghệ thuật hát Then chỉ có ở 5 tỉnh là Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang.

Từ bao đời nay, Then đã trở thành sinh hoạt văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Ảnh: TL.
Từ bao đời nay, Then đã trở thành sinh hoạt văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Ảnh: TL.

Then là một loại hình nghệ thuật tổng hợp chứa nhiều thành tố ngữ văn, âm nhạc, mỹ thuật, múa, diễn xướng dân gian và có giá trị về lịch sử, văn hóa, xã hội. Đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái thường sử dụng hát Then vào những dịp trọng đại như hội làng, cầu đảo của từng gia đình, dòng họ vào dịp năm mới…

Theo các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian, hát Then xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI vào thời nhà Mạc chạy lên Cao Bằng và xây dựng thành quách ở đó.

Theo truyền thuyết, trong số quan lại của nhà Mạc có hai vị tên là Đế Phụng và Đế Đáng rất yêu âm nhạc và thích ca hát, họ đã chế tạo ra tính tẩu và lập ra hai tốp hát để phục vụ cung đình. Về sau dân chúng thấy hay nên bắt chước và được lưu truyền trong dân gian. Theo thời gian, hát Then – đàn tính được lan rộng ra các tỉnh miền núi phía Bắc và trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái.

PGS.TS Nguyễn Bình Định – Viện trưởng Viện Âm nhạc, đơn vị đảm nhiệm lập hồ sơ di sản cho biết, trong việc xây dựng hồ sơ, UNESCO yêu cầu phía tham gia phải là người dân, cộng đồng. Vì thế, trong hồ sơ di sản Then có nhiều tỉnh tham gia thì điều cần thiết là tính liên kết cộng đồng. Nhưng từ trước đến nay, chưa có loại hình nghệ thuật nào của bà con các dân tộc vùng núi phía Bắc được công nhận danh hiệu di sản của UNESCO nên quá trình xây dựng gặp rất nhiều khó khăn.

Theo PGS Nguyễn Bình Định, với kinh nghiệm trước đây từng làm hồ sơ cho Ca trù, Đờn ca tài tử, Hát bài chòi… thì việc xây dựng hồ sơ cho Then có những thuận lợi là các thầy Then ở địa phương vẫn còn nhiều, các nghi lễ tín ngưỡng vẫn còn được thực hiện và một phần không kém quan trọng là hiện vật, sách Then bằng tiếng Tày – Hán vẫn còn được gìn giữ nhiều trong những gia đình có truyền thống làm thầy Then. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, nghi lễ Then không được thực hiện vì lý do mê tín đã rơi vào tình trạng trầm lắng, phải phục dựng lại.

Do vậy việc làm hồ sơ cho Then cũng gặp phải không ít khó khăn. Then tồn tại và phát triển ở địa bàn các tỉnh vùng núi phía Bắc, cho nên việc đi lại của các chuyên gia cũng không dễ dàng.

Trong hành trình hoàn thiện Hồ sơ cho “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” việc dịch lời các bài Then cũng là một trở ngại lớn. Đơn cử như người biết tiếng Tày cũng chưa chắc dịch được các bài hát hát Then. Bởi nhiều bài là tiếng cổ, cộng với phải hiểu biết, có kiến thức về tín ngưỡng, tâm linh, dân tộc thì mới dịch được.

“Vì thế, khi làm hồ sơ, chúng tôi đã yêu cầu mỗi tỉnh phải cung cấp một chuyên gia hiểu biết về Then dịch lời rồi mới chọn lọc đưa vào hồ sơ. Chúng tôi từng làm một lễ cấp sắc ở Bắc Cạn, phải dịch lời mất hai tháng mới xong”, PGS.TS Nguyễn Bình Định cho hay.

GS.TSKH Tô Ngọc Thanh nhận định: “Then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng, vừa phản ánh, miêu tả, vừa gửi gắm, nhắn nhủ những ngọt bùi, đắng cay của cuộc sống ông cha”.

Theo GS Tô Ngọc Thanh, nếu gạt bỏ những yếu tố mê tín đối với việc chữa bệnh thì Then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng. Ảnh: TL.
Theo GS Tô Ngọc Thanh, nếu gạt bỏ những yếu tố mê tín đối với việc chữa bệnh thì Then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng. Ảnh: TL.

Theo GS Tô Ngọc Thanh, trong việc nhìn nhận giá trị của thực hành Then cần có sự phân biệt rạch ròi giữa Then cổ và Then mới, giữa Then nghi lễ và Then văn nghệ, nhất là không thể dựa vào Then mới, Then văn nghệ với các lời đã được cải biên để bảo tồn Then cổ, Then nghi lễ.

“Nếu gạt bỏ những yếu tố mê tín đối với việc chữa bệnh mà ngày nay thực tế cũng không còn mấy ai tin thì Then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng, vừa phản ánh, vừa mô tả, vừa gửi gắm nhắn nhủ những đắng cay của cuộc sống của ông cha. Có thể tìm thấy trong Then không chỉ các thể thơ dân tộc, mà còn cả những biện pháp tu từ, ẩn dụ của nghệ thuật ngôn từ; những làn điệu của tầng dân ca, dân nhạc cổ xưa nhất, những điệu múa đã song hành với Then không biết bao nhiêu năm tháng”, GS Tô Ngọc Thanh nhấn mạnh.

Không những vậy, trong nhiều năm trở lại đây việc cải biên, phát triển các làn điệu Then rất được các nhạc sĩ người dân tộc thiểu số hết sức quan tâm. Những sáng tác đưa Then từ không gian nghi lễ đến không gian sân khấu, đem lại nhiều hứng thú cho không ít khán, thính giả.

Cùng với giá trị trong dân gian, kết hợp các Liên hoan nghệ thuật hát Then – đàn Tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái được tổ chức thường xuyên, nhằm nỗ lực thực hành Then trong cộng đồng, di sản Then của Việt Nam đang có nhiều cơ hội để trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Hà Tùng Long

http://dantri.com.vn/van-hoa/trinh-unesco-vinh-danh-hat-then-la-di-san-van-hoa-nhan-loai-20170327102051965.htm

Di sản văn hóa Phi Vật thể của Việt Nam – TH Quốc hội Việt Nam

Di sản văn hóa Phi Vật thể của Việt Nam – TH Quốc hội Việt Nam

Published on Nov 4, 2015

Dân tộc Việt Nam trải qua mấy nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước. Quá trình đó đã tích lũy được một kho tàng văn hóa đồ sộ, được bồi đắp bằng những giá trị văn hóa, tinh thần, tín ngưỡng, tôn giáo và bằng cả truyền thống âm nhạc được nuôi dưỡng từ đời này qua đời khác, từ lớp người này qua lớp người khác, và bắt đầu từ những lời ru của mẹ như vậy.
Âm nhạc truyền thống là một nét đẹp đáng tự hào của mỗi dân tộc. Việt Nam càng tự hào hơn khi nhiều làn điệu của âm nhạc truyền thống dân gian được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi Vật thể của Nhân loại. Hành trình MẮT ĐÊM – Truyền hình Quốc hội cùng quý vị khám phá thêm về những di sản này.

VTC14_Đề cử Bài chòi là di sản văn hóa UNESCO

VTC14_Đề cử Bài chòi là di sản văn hóa UNESCO

Published on Mar 21, 2015

(Truyền hình VTC14) – Đề cử Bài chòi là di sản văn hóa UNESCO:
Sau dân ca Ví, Giặm – nghệ thuật bài chòi cũng có thể có cơ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại – khi Thủ tướng Chính phủ đã đồng ý để Bộ VH-TT&DL lập hồ sơ trình cho UNESCO xem xét, công nhận.