ĐẶNG HOÀNH LOAN : CHUYỆN TRÒ VỚI KSO UẾCH – NGƯỜI « LÊN DÂY » CHO DÀN CHIÊNG JRAI

CHUYỆN TRÒ VỚI KSO UẾCH –
NGƯỜI « LÊN DÂY » CHO DÀN CHIÊNG JRAI

Đặng Hoành Loan

Cuối năm 2004 chúng tôi có dịp về điền dã sưu tầm âm nhạc dân gian dân tộc Jrai tại xã Yaka huyện Chư Pã, tỉnh Giai Lai. Buổi làm việc đầu tiên tại xã, chúng tôi được gặp già làng Siu Mi Ing, trưởng thôn Ksor Blao và ông chủ tịch xã Rơ Chăm Ngliu. Buổi gặp mặt diễn ra vui vẻ và thân thiện.

Sau nhiều câu xã giao, nhiều chuyện xa gần về đời sống sinh hoạt xã hội, nào chuyện con đường, chuyện điện về buôn, đến chuyện thay đổi cây, con trong nông nghiệp được trao đi đổi lại khá xôm xả.

Khi men rượu đã ngấm sâu, ché rượu cũng nhạt dần (sau nhiều lần tiêm nước), khói thuốc từ các tẩu thuốc dân gian nhả đặc quánh căn phòng, thì cũng là lúc câu chuyện buôn làng thuở xưa được già làng Siu Mi Ing kể lại. Nào chuyện chiến tranh trước đây giữa hai dòng họ Jrai Hrap với Jrai Hdrung ; chuyện rời buôn từ bên Kon Tum về đây sau cuộc chiến cuối cùng ; chuyện phong tục cưới xin, ma chay ; chuyện lễ hội của làng buôn cũng được già làng kể đến từng chi tiết. Nhưng có lẽ thú vị nhất là chuyện cồng chiêng.

Già làng nói : Từ xa, xa lắm, Yang đã ban cho người Jrai cồng chiêng để mỗi dịp lễ thiêng, người Jrai đánh cồng chiêng, cầu xin Yang cho buôn làng hạnh phúc, cho chiến tranh không xảy ra, cho người chết được đi xa, cho bến nước không ngừng chảy, cho lúa, bắp đầy hạt. Cồng chiêng là thiêng lắm ! Mỗi khi đánh cồng chiêng phải làm lễ xin phép Yang, phải chỉnh lại âm cồng chiêng cho đúng. Âm cồng chiêng có đúng thì tiếng cồng chiêng mới thấu tới Yang, Yang mới hiểu mình cầu xin gì. Còn âm cồng chiêng nó sai thì giọng nó không đúng ,Yang không hiểu được đâu. Chỉ có cồng chiêng mới nói chuyện được với Yang thôi.

Tôi hỏi già làng Siu Mi Ing :

– Thế ai là người chỉnh âm thanh cồng chiêng ?

– Ông Pok Chêng là người chỉnh âm thanh cồng chiêng. Già làng vừa trả lời tôi vừa nâng cần rượu. Ông hút mấy hụm rượu từ chiếc cần trúc dài uốn cong cắm vào ché rượu, rồi nói tiếp : Ở Tây Nguyên buôn làng nào cũng phải có Pok chêng. Ở xã mình cũng có ông Pok chêng tài lắm, ông là Kso Uếch, nhưng hôm nay ông không có nhà, nghe đâu ông đi chỉnh cồng chiêng ở bên Kon Tum.
– Có cách nào để tìm được ông ấy không, già làng ?
– Khó lắm. Ông ấy thường đi chỉnh cồng chiêng khắp nơi. Có lần ông đã đi chỉnh cồng chiêng cho các buôn ở sát biên giới Lào cơ. Bây giời phải sang nhà ông ấy, ở bên làng Mrông Ngõ, rồi hỏi vợ ông ấy thì mới biết – Ông chủ tịch xã Rơ Chăm Ngliu mách bảo chúng tôi.

Thế rồi may rủi đều có số, chúng tôi cũng tìm được ông Pok chêng Kso Uếch khi ông đang chỉnh dàn chiêng trong đám tang người Jrai ở một làng gần thị xã Kon Tum.

Vóc người nhỏ bé, ánh mắt tinh nhanh, vừa nhìn thấy chúng tôi, dường như ông đã đoán biết ý định của những vị khách không mời mà đến này.
– Chào Ksor Uếch ! Có mấy ông ờ Hà Nội vào, muốn được gặp ông. Rchăm Tyh (người cán bộ địa phương cộng tác điền dã cùng chúng tôi) nói.

Ông nhìn chúng tôi một lượt rồi gật đầu, nhưng vẫn không rời khỏi công việc chỉnh chiêng. Ít phút sau ông ngừng tay và nói đôi câu bằng tiếng Jrai. Rchăm Tyh dịch lại cho chúng tôi : « Hai ngày nữa xong việc ở đây tôi sẽ về. Muốn biết chỉnh chiêng như thế nào thì phải có dàn cồng chiêng và phải có người đánh cồng chiêng ». Nói xong ông lại tiếp tục công việc.

Chúng tôi chấp nhận lời đề nghị của ông, bởi chúng tôi hiểu, đó là yêu cầu bức thiết. Chia tay ông chúng tôi trở lại xã Yaka để chuẩn bị những công việc cần thiết cho cuộc : »thuyết trình » chỉnh chiêng của ông.

Đúng hai hôm sau Kso Uếch đã về buôn và cũng vừa lúc chúng tôi hoàn thành tất cả những công việc cần thiết cho cuộc « thuyết trình » này. Dàn chinh chêng (quen gọi là cồng chiêng) cổ 16 chiếc của già làng Siu Mi Ing và các nghệ nhân đánh cồng chiêng của làng Mrông Yố đã có mặt đầy đủ. Tôi ngẫm câu thành ngữ :  » Người Tây Nguyên nói như dao chém lá, như rựa chặt cây » quả không sai.

Khi cuộc chỉnh chiêng bắt đầu, như một chỉ huy dàn nhạc lão luyện, Kso Uếch cầm chiếc chiêng nhỏ khởi nhịp để cả dàn cồng chiêng nổi lên bài chiêng Cúng lúa. Dứt bài chiêng, Kso Uếch nói với chúng tôi : « Dàn chinh chêng này có 3 chêng mất tiếng » cần chỉnh lại. Nói xong ông chọn 3 chiếc chiêng ấy để riêng, rồi nhấc chiếc gùi xủng xoảng đồ nghề bên trong tiến gần lại chỗ chúng tôi.

– Muốn chỉnh chinh chiêng phải có đồ nghề. Đây là Mút pkia (búa gò), đây là Mút theng (búa chỉnh âm), đây là Mút dol (dìu đẽo gỗ), đây là Nét pkia (đe nhỏ sửa chiêng mỏng), đây là Nol psơi pkia (đe lớn sửa chiêng lớn). Ông chậm rãi cầm từng dụng cụ một giới thiệu cho chúng tôi. Dứt lời, ông lấy dùi gõ vào mặt chiếc chiêng Moong Kôốc (chiêng núm) là 1 trong 3 chiếc chiêng ông cho là mất tiếng. Hình như để tìm ra lỗi mất tiếng của chiêng, ông đánh chiêng ở nhiều vị trí khác nhau: khi giữa núm chiêng, khi sát thành chiêng, khi giữa thành và núm chiêng, rồi đánh lúc xa lúc gần. Chêng này chết phải chỉnh lâu lắm – ông quay sang chúng tôi khẳng định, rồi chậm rãi nhét thuốc vào chiếc tẩu tre, châm lửa.

Mặc dù đã có ngót 40 năm hành nghề âm nhạc, nhưng tôi vẫn không hiểu tại sao chiêng vẫn kêu mà ông bảo chiêng chết. Tôi tự nhủ, thôi ngu thì hỏi mà hiểu, còn hơn gật gật đầu mà mù tịt. Thưa Pok chiêng, tôi vẫn thấy chiêng kêu đàng hoàng đấy chứ có câm đâu mà chết ?

Ông cầm chiêng lên, đánh rồi giải thích : Chiêng kêu, nhưng tiếng nó tản khắp mặt chiêng, như thế là chiêng chết. Chiêng không chết là âm chiêng phải phát ra từ giữa mặt chiêng. Ông gõ thêm mấy tiếng chiêng nữa rồi nhìn chúng tôi như hỏi : đã nhận ra chưa ? Thú thực, lúc bấy giờ chúng tôi cũng chỉ mới lờ mờ cảm nhận, nên đành lặng yên không trả lời ông.

Ông điềm nhiên nạp thêm thuốc vào tẩu rồi với tay lấy chiếc chiêng thứ hai, chiếc Mung chinh (chiêng bằng), ông nhấc chinh lên gõ nhẹ vào mặt chinh. Cũng như lần trước, ông cẩn trọng gõ nhiều điểm rồi khẳng định : Chinh này lạc tiếng.

– Làm thế nào mà ông nhận ra chiếc Mung chinh này lạc tiếng giữa lúc 16 chiêng cùng hòa tấu ? Tôi hỏi ông.

– Mình nghe quen thì mình nhận ra thôi. Còn lũ trẻ bây giờ nó lên tỉnh, lên huyện đánh chiêng cốt cho kêu to chứ có biết sai đúng gì đâu, nên hỏi nó, nó cũng không biết đâu.

– Thế chiêng lạc tiếng khác với chiêng chết ở chỗ nào ?

– Chiêng lạc tiếng là nó hát không đúng cái giọng, nhưng âm của nó vẫn ở giữa tâm chiêng.

– Chiêng « hát không đúng cái giọng » tức là chiêng sai bậc âm, có thể là bị thấp và cũng có thể là bị cao, phải không Pok chiêng ?

Ông gật đầu đồng ý, rồi với tay lấy chiếc chiêng thứ ba, chiếc chinh Tơ rớt (chiêng bằng). Cũng lặp lại những thao tác trước đây để thẩm định âm thanh một cách kĩ lưỡng, rồi kết luận : chiêng này câm. Mọi người đều tán thành đúng là chiêng câm vì nó không vang như những chiếc khác.

Sau khi đã xác định đúng lỗi của từng chiếc chiêng, ông bắt đầu chỉnh sửa. Bằng những động tác kĩ thuật rất chỉnh chu và khéo léo, khi dùng búa gõ, khi dùng khúc gỗ dỗ dỗ xuống những điểm cần chỉnh ở cả hai phía trong và ngoài chiêng, khi dùng dùi nạo quét nhẹ từ thành chiêng vòng vào tâm chiêng, rồi lại vòng ngược từ tâm chiêng ra ngoài mặt chiêng. Sau khi hoàn thành mỗi động tác chỉnh sửa ông lại đánh chiêng bằng 2 loại dùi : loại bọc vải và loại không bọc vải để kiểm tra hiệu quả âm thanh.

Hơn một giờ đồng hồ tập trung chỉnh sửa ông đã hoàn tất âm thanh cho 3 chiếc chiêng. Chiêng chết đã có âm thanh giữa tâm chiêng ; chiêng lạc đã chuẩn cao độ ; chiêng câm đã kêu vang như những chiếc chiêng khác.

Tôi nhớ rất rõ và cũng rất ấn tượng khi ông chỉnh xong chiếc Mung chinh. Ông cầm chiếc Mung chinh đến bên người nghệ nhân chơi chiếc Ania chinh. Ông yêu cầu người nghệ nhân đánh chiêng Ania chinh cầm chiêng đứng lên, giơ chiêng song song với chiếc Mung chinh của ông. Sau đó ông đánh mạnh vào chiếc Mung chinh. Ông đánh như vậy độ hai, ba lần, vừa đánh vừa lắng nghe rồi gật đầu tỏ vẻ mỹ mãn.

– Tôi tò mò hỏi ông : Ông đánh thế để làm gì ?

– Để nghe tiếng ngoài chiêng. Hai tiếng ngoài chiêng nhập vào nhau là chiêng đã chỉnh đúng, không còn lạc tiếng nữa.

– Tôi gặng hỏi ông : Tiếng ngoài chiêng là tiếng gì ?

– Là tiếng ngoài chiêng thôi – ông giải thích một cách bí ẩn.

Để tìm nguyên nhân, tôi bắt chiếc ông lặp lại cách so âm thanh giữa hai chiếc chiêng Mung chinh và Ania chinh của ông hai, ba lần và nhận ra rằng : đây là hai chiếc chiêng cùng âm (chênh nhau quãng 8), khi để chúng gần nhau, rồi đánh một trong hai chiếc sẽ tạo nên giao thoa âm thanh. Lúc bấy giờ ta sẽ nghe thấy bồi âm quãng 5 của hai chiêng cùng vang lên rất rõ. Tôi suy đoán, tiếng ngoài chiêng mà Kso Uếch nói, chính là tiếng bồi âm này. Khi hai tiếng bồi âm quãng 5 của 2 chiêng khớp nhau là chiếc chiêng được chỉnh đã chuẩn xác. Nếu quả đúng như vậy (hoặc không đúng như tôi suy đoán) thì lối thử chiêng, bằng cách này để nghe cái « âm thanh ngoài chiêng » ấy cũng đủ chứng minh các dân tộc ở Tây Nguyên đã có một kho « tri thức âm thanh học dân gian » từ rất lâu đời. Nhờ kho « tri thức âm thanh học dân gian » này, mà họ đã chế tác ra muôn vàn những nhạc cụ định âm khác nhau bằng nhiều loại vật liệu từ tự nhiên : đá, tre trúc, nứa, gỗ, đất. Và cũng nhờ có kho tri thức ấy mà họ đã biết biến đổi cồng chiêng của các dân tộc ngoài Tây Nguyên thành nhạc cụ cồng chiêng của người Tây Nguyên – dàn nhạc cụ có tầm nghệ thuật trác tuyệt.

Thử lại lần cuối cùng 3 chiếc chiêng vừa chỉnh âm, ông gật đầu vẻ mỹ mãn rồi trao lại chiêng cho 3 nghệ nhân. Ông cầm chiếc chiêng Đook đốt (chiêng nhỏ có núm), tay phải cầm dùi dơ cao như báo hiệu cho toàn dàn chiêng chuẩn bị. Ông khởi nhịp bằng 3 tiếng chiêng đều đặn, cả dàn chiêng đổ vào theo một trật tự âm thanh và tiết tấu nhất định. Bài chiêng Cúng lúa vang lên, lúc trầm hùng, lúc sống động, khi bí ẩn, đã gây cho người nghe một cảm giác hưng phấn lạ lùng.

Đế lúc bấy giời, những kẻ làm nghề nhạc như chúng tôi mới thấy hết cái hay, cái đẹp âm thanh của một dàn chiêng chuẩn. Dứt bài chiêng Cúng lúa cũng là lúc ông mặt trời cao nguyên đứng ở đỉnh đầu. Chia tay các nghệ nhân đánh cồng chiêng, chia tay Pok chêng Kso Uếch, tôi gạn hỏi ông :

– Ông làm nghề chỉnh chiêng lâu chưa ?

– Tôi theo cha đi chỉnh chiêng từ năm 10 tuổi. Cha dạy tôi, tôi nhớ, rồi tôi cùng làm với cha, dần dần mà biết. Hôm nay tôi mới chỉ nói cho các ông về các lối chỉnh âm thanh cồng chiêng. Còn cách thức sửa lại cồng chiêng mới mua về để nó hát đúng tiếng dân tộc mình thì còn nhiều chuyện lắm.

Bây giờ 70 tuổi rồi, muốn trao lại nghề này cho lớp trẻ thôi.

– Đã có cháu nào đến xin học ông chưa ?
– Cũng có, nhưng không ham lắm. Ông trả lời tôi, rồi cừa buồn.

Nụ cười ấy của ông làm tôi vẫn nhớ mãi. Nó như nói với tôi : nếu không có người làm nghề chỉnh chiêng như ông thì tiếng chiêng sẽ sai lạc. Khi ấy cồng chiêng không còn là tiếng nói giao tiếp thầm kín của người Tây Nguyên với Yang được nữa rồi.
ĐHL

L’image contient peut-être : 2 personnes, personnes debout, barbe et plein air
L’image contient peut-être : une personne ou plus, personnes assises, plein air et eau
J’aimeAfficher plus de réactions

Commenter

Laisser un commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google+

Vous commentez à l'aide de votre compte Google+. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s