Jour : 28 mai 2017

THU TRANG : Nghệ thuật Bài Chòi Bình Định

Nghệ thuật Bài Chòi Bình Định

 

Nghệ thuật Bài Chòi là thú vui tao nhã của người dân miền Trung Việt Nam nhân dịp đầu xuân. Đây vừa là loại hình nghệ thuật diễn xướng mang tính sáng tạo ngẫu hứng, vừa là trò chơi dân gian vui nhộn, đầy trí tuệ, ra đời từ nhu cầu liên lạc với nhau giữa các chòi canh trên nương rẫy, ở vùng trung du, rồi lan rộng đến các vùng nông thôn và ra cả miền biển.

Bài Chòi là hình thức chơi bài nhưng không mang tính sát phạt, ăn thua như ở sòng bài, mà chỉ để giải trí bằng hình thức đối đáp vui xuân. Người ta đến chơi Bài Chòi cốt để nghe hô Bài Chòi, thưởng thức giọng hô, hát, tài ứng đối và lối diễn trò của “Hiệu” (người hô, hát chính).

Ở Bình Định, từ xưa tới nay, thịnh hành ba hình thức Bài Chòi, gồm: Bài Chòi “truyện” có phông màn, có rạp che chắn; Bài Chòi “lớp”/”chiếu” thể hiện ngay trên chiếu, đi khắp các làng mạc miền quê và hội chơi Bài Chòi thường được trình diễn mỗi dịp xuân về.

Hội chơi Bài Chòi thường diễn ra ở sân đình làng hoặc những khoảng đất rộng, bằng phẳng, gần các khu dân cư, gần chợ, thuận lợi cho mọi người đi dự hội. Để chơi Bài Chòi, người ta dựng 9 hoặc 11 chòi bằng tre, nứa, lợp tranh như những chòi canh giữ rẫy, xếp theo hình chữ U. Chòi ở đáy chữ U gọi là chòi Cái. Người dẫn dắt cuộc chơi là các anh/chị Hiệu, ngồi ở chòi Cái. Họ rút con bài trong ống bài, giơ lên rồi hát những câu hát đố tên con bài ấy, gọi là Hô Thai. Người chơi mua 3 con bài, ngồi trên các chòi để đợi. Nếu cả 3 con bài trùng với những con bài mà anh/chị Hiệu xuớng tên thì thắng cuộc, được lĩnh thưởng, kết thúc một lượt chơi và sau đó, lượt chơi mới lại bắt đầu.

Hội Bài Chòi Bình Định. Ảnh: Hồ sơ, tư liệu Cục Di sản văn hóa

Hội Bài Chòi Bình Định. Ảnh: Hồ sơ, tư liệu Cục Di sản văn hóa

Nhạc cụ đệm trong Bài Chòi thường gồm: đàn nhị, song loan, kèn bóp và trống chiến. “Hiệu” khi hô, hát phải theo nhịp trống, nhịp sanh, có tiếng đàn tiếng kèn đệm theo, làm cho điệu hò thêm réo rắt, hấp dẫn. Đây là người rành các điệu hát nam, hát khách, hát lý… thuộc nhiều thơ, ca dao, biết pha trò, đồng thời, ứng đối nhanh nhẹn. “Hiệu” vừa hô tên con bài được rút từ trong ống thẻ giữa sân hội, vừa biểu diễn những động tác, giọng điệu để góp vui, tăng phần hấp dẫn cho người chơi và người xem hội. Bên cạnh những câu hô đơn giản lấy trong ca dao tục ngữ, hò vè, người chơi còn thi nhau sáng tác các câu hát cho hội chơi Bài Chòi thêm phần phong phú và phù hợp với nhu cầu thưởng thức của người dân. Tích truyện Bài Chòi là những bài học về đạo đức, lòng nhân ái, tình yêu quê hương, đất nước và đoàn kết dân tộc. Nội dung bi hài của Bài Chòi phản ánh nhân tình thế thái và phê phán thói hư tật xấu, khiến người xem phải suy ngẫm hoặc vui cười sảng khoái.

Sinh hoạt Bài Chòi là môi trường thực hành và sáng tạo nghệ thuật, đồng thời giúp bảo tồn vốn văn nghệ dân gian, phong cách trình diễn và các giá trị văn hóa vùng miền. Các thành tố văn hóa nghệ thuật: thơ ca, âm nhạc, hội họa, ngôn ngữ, tập tục… trong Bài Chòi Bình Định được chuyển tải một cách giản dị, tự nhiên, tạo sức hấp dẫn với công chúng, trở thành sinh hoạt tinh thần thiết yếu và phổ biến khắp các huyện, thị của Bình Định. Rất nhiều tục ngữ, ca dao, bài vè… liên tục được biến tấu một cách linh hoạt, diễn tả sinh động mọi cảnh đời, từ tình yêu đôi lứa đến những khúc mắc nhân tình thế thái, tạo nên sự hấp dẫn và riêng biệt của Bài Chòi và cũng góp phần lưu giữ, phổ biến một phần của kho tàng văn học Việt Nam.

Bài Chòi hiện vẫn được duy trì và thực hành thường xuyên không chỉ ở Bình Định mà ở hầu khắp các tỉnh Nam Trung bộ. Tỉnh Bình Định hiện vẫn còn một số câu lạc bộ Bài Chòi cổ thường xuyên trình diễn do những nghệ nhân tâm huyết, yêu nghề tập hợp và truyền dạy cho thế hệ kế tiếp, hoạt động dưới sự bảo trợ của Trung tâm văn hóa tỉnh Bình Định. Các liên hoan, hội diễn Bài Chòi của tỉnh (Bình Định – từ 2010 đến nay), khu vực (Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa – 2013, 2014) và liên tỉnh (2011, 2014 và 2015) được tổ chức với sự hỗ trợ của chính quyền, tổ chức xã hội và được cộng đồng nhiệt tình hưởng ứng.

Với những giá trị đặc sắc, Nghệ thuật Bài Chòi Bình Định đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thêó thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 25/8/2014./.

Thu Trang (Theo hồ sơ Di sản văn hóa)

NGUYỄN THỊ MINH CHÂU : Rủ nhau đến với Bài chòi

Rủ nhau đến với Bài chòi

Tác giả:
Nguyễn Thị Minh Châu

Rủ nhau đi đánh Bài chòi
Để cho con khóc đến lòi rún ra.

Đánh Bài chòi có gì vui mà người chơi say đến thế?
Chơi Bài chòi có gì thích khiến người xem ham đến vậy?
Xem Bài chòi có gì hay mà người xưa nắc nỏm đến cả trong câu ca dao?
Sức hấp dẫn ấy do đâu mà có và nay có còn lôi cuốn đến thế không?

Câu ca dao “Rủ nhau đi đánh Bài chòi” được nhắc tới trong bốn – năm tham luận không chỉ của tác giả Việt Nam mà cả ngoại quốc nữa. Và đây, họ đã “rủ nhau” đến thành phố biển Quy Nhơn trong những ngày đầy nắng gió đầu năm 2015 để tìm kiếm câu trả lời cho sức sống của thể loại diễn xướng dân gian này.

“Họ” ở đây là nhiều thành phần khác nhau: giới nghiên cứu âm nhạc cổ truyền trong nước và nước ngoài, các nhà sưu tầm đã nhiều năm lăn lộn với nghệ thuật dân dã này, những nghệ nhân “con nhà nòi” hát Bài chòi gia truyền đến mấy đời… Trong số đó cũng có người từng là nhạc công đoàn ca kịch Bài chòi, là tác giả những vở “Bài chòi mới” trên sân khấu chuyên nghiệp (mà dân trong nghề đã gán cho cái tên “Bài chòi quốc doanh”). Ngoài ra không thể thiếu vắng các nhà quản lý văn hóa nghệ thuật trung ương và các địa phương sở hữu Bài chòi, cũng như giới truyền thông với tinh thần quảng bá một sự kiện quốc gia mang ý nghĩa quốc tế.

Tìm hiểu sức hấp dẫn của Bài chòi, trước hết phải trở về với nguồn gốc của nó.

Ở đây cũng giống như ở nhiều thể loại nhạc dân gian khác, có những câu chuyện mà ta chỉ nghe kể lại từ đời trước sang đời sau mang đậm tính truyền thuyết hư cấu, chứ không được lưu bằng giấy trắng mực đen trong sử sách. Những tài liệu về Bài chòi xuất bản sớm nhất là vào đầu thế kỷ XX và của người Pháp, rồi được trích dẫn lại trong nhiều bài viết sau này của người Việt. Có điều là các chú thích nguồn không hoàn toàn thống nhất, ngay trong các văn bản Hội thảo này có chỗ chú dẫn Bài chòi được miêu tả trong một chương có tiêu đề Bài hát phổ thông của người An Nam (La chanson populaire de L’Annam) của tác giả Pháp gốc Ba Lan G.L.Bouvier trong cuốn La Rousse Musicale (Paris, 1928) 2; còn những chỗ khác lại được hiểu Bài chòi có mặt trong hai cuốn sách khác nhau: Hát Bài chòi (Voici quelques pièces Hat Bai Choi tirées du Phong trao Can Vương) của G.L.Bouvier (1902) và La Rousse Musicale với phần miêu tả của hai nhà nghiên cứu Pháp P.Huard và M.Durand (Paris, 1928) 3. Sự thiếu nhất quán dù nhỏ nhặt thôi cũng đưa ra một lời nhắc nhở những ai dẫn lại mấy thông tin đó cần kịp thời rà soát lại nguồn cho chuẩn xác.

Dựa vào các cứ liệu văn bản của Pháp nói trên , đa số tham luận khẳng định Bài chòi được hình thành và phát triển sau năm 1470 trong hành trình di dân mở cõi về phía Nam. Từ đây có một cái mốc: Bài chòi Bình Định ra đời vào giữa thế kỷ XV, cách đây chừng trên 5 thế kỳ. Còn Bài chòi Quảng Nam – Đà Nẵng, theo trí nhớ của các cụ nghệ nhân, xuất hiện gần 200 năm trước.

Cũng lại được biết sự hình thành và phát triển Bài chòi luôn gắn với tên tuổi danh nhân Đào Duy Từ (1571-1634), một quan viên gốc Thanh Hóa rời nhà Lê theo chúa Nguyễn vào Nam dựng nghiệp ở Bình Định. Tương truyền, ông là người đầu tiên nghĩ ra cách chơi Bài chòi. Ông cũng được coi là người đặt nền móng cho hát Bội. Có giả thiết cho rằng Bài chòi là người em sinh sau đẻ muộn của hát Bội và từ đây lại suy ra Bài chòi xuất hiện khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII chứ không thể sớm hơn.

Chốt lại, Bài chòi khởi nguồn lúc nào? Từ một vài giả thuyết khác nhau chưa thể đi đến một câu trả lời thống nhất và xác thực. Ngay cả “thuyết tương truyền” được nhiều người dẫn giải là ông tổ Đào Duy Từ dạy cho dân chơi Bài chòi cũng “chỉ là phỏng đoán, thiếu chứng cứ thuyết phục” 4. Vậy nên rất đúng mực và xác đáng nếu ghi nhận ý kiến đề xuất cho tổng kết Hội thảo này là: giữ nguyên “câu hỏi treo” về thời điểm ra đời của Bài chòi 5.

Nếu như dữ liệu thời gian “có từ bao giờ” chưa được xác minh rõ ràng và cụ thể, thì vấn đề không gian địa lý “khởi nguồn từ đâu” được xem xét qua những chi tiết cụ thể hơn. Ngay từ cái nghĩa nôm na của tên gọi đã có gì đó dễ liên hệ tới không gian khởi nguồn.

“Chòi” là nơi trông coi đồng ruộng, nương rẫy và tạm nghỉ sau ngày làm lụng vất vả. Để giải khuây, những người canh chòi bày ra trò “hát ống” (căng dây nối hai ống tre bịt một đầu bằng da ếch tựa như cái loa) để trò chuyện tâm tình giữa các chòi, hoặc tụ tập trong vài chòi cùng đối đáp hát xướng qua các câu ca dao, cùng tức hứng đặt hò, thả thơ, làm vè, đố vui… Do vậy mà Bài chòi được coi là sản phẩm “sinh ra trong quá trình lao động sản xuất và phát triển thông qua các loại hình âm nhạc trong dân gian của người dân”6 .

Còn từ “bài” hẳn có sự liên quan tới chơi bài, đánh bài, ván bài, bộ bài, con bài, quân bài, lá bài, thẻ bài, chia bài, chạy bài, hô bài (hô thai)… Đây là lúc mô hình giải trí ở các chòi canh rẫy được chuyển thành hội đánh bài chơi xuân vào dịp tết Nguyên đán (từ 30 tháng chạp cho đến rằm tháng giêng âm lịch). Hoàn toàn không giống những canh bạc đỏ đen sát phạt thắng thua ăn tiền, đánh Bài chòi là một cuộc diễn xướng dân gian hội hè, là hình thức thử vận hên xui, là trò chơi đố chữ có thưởng, xin lộc cầu may đầu năm.

Về thời gian tổ chức (dịp tết) và cách thức chơi (khách mua thẻ rồi ngồi hóng tên con bài được xướng lên và trống mõ khua vang khi có người trúng bài…) cho thấy khá nhiều điểm trùng hợp giữa hội Bài chòi với hội Tổ tôm điếm. Từ đó sinh ra giả thiết: mô hình trò chơi dân gian Tổ tôm điếm rất lâu đời của đồng bằng Bắc bộ và Bắc Trung bộ đã theo chân người mở cõi di dần về phía Nam, để rồi sau đó “tạo thành các lối chơi Bài chòi có phong cách khác nhau ở chín tỉnh Trung bộ Việt Nam”7 .

Cái gốc Bắc còn được suy luận từ truyền thuyết về nhị vị thánh tổ Bài chòi là hai hoàng tử nhà Trần của đất Thăng Long, mà theo lời nghệ nhân thì trước khi đi hát Bài chòi nhất định phải thắp hương khấn bái hai vị nam thần này. Biết đâu “nhị vị thánh tổ này có mối liên hệ dây mơ rễ má nào đó với nhị vị thánh tổ của ngành Ả Đào ở Thăng Long cách nay hơn 1000 năm” ?8

Nhân nói đến tổ nghề, lại có nơi lưu truyền câu chuyện về tam vị thái tử đời Trần trốn khỏi cung đình đi theo gánh hát, rồi hai người em chết đói, còn người anh đi ăn mày. Gánh Bài chòi đã tôn ba vị khán giả chung tình đó làm tổ nghề và lập khánh thờ tự. Mối quan hệ nặng tình nặng nghĩa giữa người diễn với người xem càng chứng tỏ tính bình dân và tinh thần hòa nhập cộng đồng của các gánh Bài chòi. Trong cái đạo làm người “uống nước nhớ nguồn”, Bài chòi đã tôn vinh khán giả, đề cao “đối tượng phục vụ, đối tượng nuôi dưỡng sự sống và kích thích sáng tạo của người nghệ sĩ” 9.

Trở lại với bộ bài, nơi có thể mách bảo thêm những dấu vết bắt rễ xa hơn nữa về phương Bắc. Một số nét tương đồng giữa thẻ Bài chòi, bài Tới, bài Tổ tam được kê ra để thấy “hình vẽ trên những lá Bài chòi, bài Tới, bài Tam cúc có phỏng theo bộ bài Diệp tử mã điếu và bài Toàn đối xuất hiện thời Đường ở Trung Quốc” 10. Cũng như thế, hình họa quân bài của Bài chòi và bài Tới được cho là có “mối quan hệ rất rõ ràng và trực tiếp” với bài Đông Quan của Trung Quốc 11. Đây cũng được xem như một gợi mở cho việc tiếp tục khảo cứu sâu xa hơn về cội rễ của Bài chòi.

Bộ bài – cụ thể là bài Tới vốn có từ trước đó đã được sử dụng trong Bài chòi – trở thành một đầu mối để lần ra nơi xuất xứ Bài chòi. Từ nhiều cuộc dò tìm tới các cơ sở sản xuất bộ bài, từ quá trình đối chiếu bài Tới của Thừa Thiên – Huế với các bộ thẻ Bài chòi ở các tỉnh Trung bộ, một nhận định ban đầu được đưa ra: “Nơi phát tích của lối chơi Bài chòi phải là đất Thuận Hóa” 12.

Bộ bài cung cấp những điểm giống nhau của Bài chòi với các trò chơi bài dân gian khác, mặt khác nó lại khẳng định tính khác biệt trong lối chơi của riêng miền Trung. Với hình vẽ vừa cách điệu vừa tả thực, với tên gọi hầu hết bằng chữ Nôm hoặc ghép Nôm với Hán, bộ bài được coi là sản phẩm của sự tiếp thu có chọn lọc theo tinh thần độc lập của người Việt. Mỗi địa phương lại điều chỉnh hình vẽ hoặc tên gọi lá bài theo sở thích. Cứ như thế theo dòng chảy xuôi vào Đàng Trong, không chỉ bộ bài, mà cả môi trường diễn xướng, tiêu chí cuộc chơi, hình thức trình tấu, lời lẽ hô thai, cho đến nhạc hát và nhạc đàn đã được gom góp dần từ cái riêng mỗi địa phương thành nét đặc thù của trò chơi dân gian này. Cao trào dòng chảy ấy được khẳng định là đất Bình Định. Là “một trong những kiểu thức đặc trưng của văn hóa dân gian Bình Định” 13, Bài chòi từ cái nôi Bình Định lại lan tỏa tiếp vào phía Nam Trung bộ (Phú Yên, Khánh Hòa), đồng thời sức hấp dẫn của nó cũng dội ngược trở ra Bắc Trung bộ (Quảng Ngãi, Quảng Nam – Đà Nẵng…).

Lý giải cho sức sống của Bài chòi cũng chính là nhận diện giá trị của nghệ thuật dân gian này. Những yếu tố tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trước hết phải kể đến tính cộng đồng, chất dân dã và sự giản đơn của luật chơi. Tính tập thể, sự kết nối giao lưu giữa những người dân quê bình dị là “cách thức tập hợp công chúng rất thông minh của trò chơi dân gian Bài chòi mà chúng ta cần tham khảo” 14:

Đây, một không gian mở, “không ẩn dụ sau cánh cửa của các nhà quyền quý, cao sang mà cho tất cả mọi người cùng tham gia” 15, một không khí hội hè hồ hởi vui nhộn, một thời điểm đón xuân ai ai cũng dễ mở lòng háo hức trông đợi điềm tốt lành.

Đây, một cơ hội lấy may bằng những thẻ bài mang tên gọi kỳ dị ngộ nghĩnh với đầu Hán đuôi Việt: nhất trò, nhì nghèo, tam quăng, tứ cẳng, ngũ trợt, lục chạng, thất vung, bát bồng… ; hoặc thuần Việt: chín gối, ba bụng, sáu ghe…

Và đây, những người xem người chơi bình dân, bình đẳng trong cuộc chơi, không phân biệt tuổi tác, không cần phải động não suy tính đường đi nước bước thế bài chi cho mệt. Người diễn cũng bình dân, không phải trang điểm hay đeo mặt nạ, khỏi phải trang phục cầu kỳ, không cần bài trí cảnh diễn, cũng chẳng tốn nhiều tiền của và thời gian đầu tư cho quá trình tu luyện tay nghề hay công sức tập dượt.

Anh (hoặc chị) Hiệu có thể chỉ là chàng (hoặc nàng) nông dân chân đất có cái duyên đối đáp mau lẹ và tài ứng biến xuất khẩu thành thơ theo phong cách dân gian. Nhân vật được coi là linh hồn cuộc chơi này đem đến cho dân quê những gì họ chờ đợi: những lớp hò đa nghĩa đa tình hoặc những lời thoại ngô nghê tức cười, những mẩu chuyện lịch sử hoặc thời sự, những khúc tiếu lâm và ngụ ngôn hóm hỉnh hoặc những tích ngang trái tình trường, những câu ca dao tục ngữ thành ngữ quen thuộc dễ nhớ của dòng văn học bình dân hoặc những câu đố tục giảng thanh hóm hỉnh tếu táo… Một cuộc chơi hồn nhiên với những lời hô thai nôm na, chân quê, dí dỏm, kiều như: “Tiếc công bỏ mẳn nuôi cu/ Cu ăn, cu lớn, cu gù, cu bay/ Cu say mũ cả, áo dài/ Cu chê nhà khó, phụ hoài duyên em”, và thế là ai may mắn có con “chín cu” trong tay chỉ việc chìa ra lĩnh thưởng!

Sự độc đáo chính là ở đây: nghệ thuật hô thai. Hội chơi thành hay bại đều do người hô thai. Cả cuộc chơi xoay quanh một tâm điểm – nói theo “giọng” thời nay: một tay vừa là người tổ chức sự kiện kiêm đạo diễn chương trình, vừa là MC, ca sĩ kiêm diễn viên. Anh chàng “nhiều trong một” này độc diễn tay năm miệng mười quả thực lắm chiêu: chạy bài, thách đố, dẫn chương trình, đối thoại, kể chuyện, diễn tấu, một lúc sắm mấy vai, bất kể nhân vật nam – nữ, già – trẻ, chính – tà, bi – hài, cổ – kim…

Đa nhân vật, một người diễn. Đổi vai đổi cảnh chỉ bằng lời thoại hoặc chuyển âm vực giọng hát chứ không cần thay bài trí sàn diễn và hoàn toàn không vận đến thủ thuật giả thanh như một vài loại hình diễn xướng cổ truyền ở châu Á. Đơn giản thế thôi, vậy thì sức hấp dẫn của nghệ thuật hô thai phải nằm trong nội dung lời ca, âm nhạc và phong cách trình tấu.

Với cách sử dụng hiệu quả ngữ điệu, một phương thức trong ngữ pháp tiếng Việt để “tạo ra tầng nghĩa mới, có thể đối lập nghĩa ban đầu của câu chữ” 16, Bài chòi không chỉ làm giàu thêm giá trị biểu cảm của ngôn từ, mà còn tăng tính kịch, tính hành động và tạo nét riêng cho lối độc diễn này.

Với lối ứng tác ứng tấu cả ở người hát và người đàn, đường nét cao độ của các mô hình giai điệu được lặp lại nhưng “không bao giờ giống nhau y chang, cũng như chúng ta không bao giờ lặp lại hai lần trên một dòng chảy”17  – người xem không thấy nhàm chán có lẽ lả nhờ tính độc đáo luôn gắn liền với sự linh hoạt và đa dạng trong diễn tấu.

Nói đến tính đa dạng phải kể đến ba hình thức diễn xướng nối tiếp nhau hình thành trong quá trình phát triển Bài chòi cổ, gồm: “1/Bài chòi hô thai, 2/Bài chòi câu, 3/Bài chòi lớp và Bài chòi truyện (kịch Bài chòi)”18 . Giữa các hình thức này có sự chuyển đổi dần về mọi mặt:

– về mục đích: từ hội chơi đánh bài chuyển sang hình thức thuần túy thưởng thức trò diễn;

– về môi trường diễn xướng: từ chòi cao hạ xuống thành chòi chệt, chòi đất, chòi ghế, chòi chiếu, rồi di chuyển thành chòi rong, chòi dạo.

– về lời ca: từ một – hai câu ngắn mở rộng thành khổ thơ và cuối cùng là cả một tích truyện dài;

– về giai điệu hát: từ chất liệu đơn giản của lối nói thơ, đọc vè và hát ru miền Trung đến các điệu Hò: hò khoan, hò mái nhì, hò giã gạo, hò đối đáp…, và phát triển (đôi khi có chuyển hệ) trên các làn điệu Xuân nữ (cổ), Xàng xê, Cổ bản, Hồ quảng;

– về người diễn xướng: từ lối độc diễn của một mình Hiệu chuyển dần sang màn diễn những lớp tuồng hai – ba người trở lên;

– về nhạc đàn: từ độc nhất đàn cò đỡ giọng với một sênh đập theo nhịp một, sau tùy nơi có thêm trống con, trống chiến, trống chầu, mõ, thanh la, kèn bóp, kèn bầu, đàn nguyệt, đàn hồ, đàn bầu, sáo trúc… với lối đệm phù hợp với các tâm trạng nhân vật khác nhau.

Những “tiểu dị” do đặc thù phương ngữ cũng như văn hóa bản địa đã làm cho Bài chòi ngày càng đa sắc hơn, đến mức nhiều nhà sưu tầm nghiên cứu đã chia thành các “vùng Bài chòi” khác nhau. Giá trị văn hóa của mỗi vùng đều như nhau. Song nếu bàn đến nghệ thuật âm nhạc thì mỗi phong cách khác nhau lại cho ra những giá trị khác nhau: Bài chòi Bắc Trung bộ giàu nhạc tính nhưng thiếu kịch tính, còn Bài chòi Nam Trung bộ rất kịch tính với lối hát giàu ngữ khí và được hỗ trợ thêm bởi những động tác múa của hát Bội. Lối trình diễn các câu hô thai giàu tính kịch này đã sinh ra nghệ thuật độc diễn Bài chòi, và nghệ thuật độc diễn “đã làm cho vùng Nam Trung Bộ trở thành trung tâm nghệ thuật Bài chòi, biến vùng Bài chòi Bắc Trung bộ trở thành vùng Bài chòi ngoại diên19 .

Tính đa dạng và sức thu hút của Bài chòi còn là kết quả của tinh thần giao thoa với các loại hình nghệ thuật cổ truyền khác, trong đó đáng chú ý nhất là Tuồng. Được định hình trong cái nôi hát Bội là đất Bình Định, Bài chòi mang nhiều sắc thái Tuồng trong âm nhạc cũng như trong hình thức diễn tấu. Yếu tố Tuồng “là một trong những tế bào chính yếu cấu thành, thậm chí là tố chất nằm ngay trong lòng tế bào của nghệ thuật Bài chòi từ buổi ban sơ của nó”20 .

Bên cạnh Tuồng còn có ảnh hưởng của Cải lương trong Bài chòi truyện “qua việc mượn những bài Nam ai, Vọng cổ, hát Nam, hát Khách” 21 để thể hiện trạng thái tình cảm nhân vật trong các lớp kịch.

Ở đây còn đề cập đến mối liên hệ giữa Bài chòi với nhạc cung đình Huế và nhạc Tài tử Nam bộ thông qua “lộ trình” của bài Cổ bản, khởi hành từ nhạc Huế cho tới điểm đến là nhạc Lễ Nam bộ, và trên con đường Nam tiến đó, Cổ bản đã kịp “là một phần trong bài bản âm nhạc Bài chòi” 22.

Ngoài những hình thức nghệ thuật cổ truyền nói trên, Bài chòi cũng không từ chối những âm điệu mới mẻ của cuộc sống đương đại, vì thế có thể nghe thấy ở đây “âm thanh của những bài dân ca, nhạc Lễ và thậm chí cả những bài nhạc trẻ mới” 23.

Từ đây nảy sinh không ít băn khoăn: sự pha tạp do quá cởi mở trong chuyển đổi môi trường có làm loại hình dân gian này biến chất không? Và ngược lại, rồi đây phải bảo tồn thế nào – cái gì cần loại bỏ, cái gì nên tiếp nhận để thể loại cổ này không quá xa cách với giới trẻ, để nó tiếp tục có cơ hội sống trong thời đại mới? Đây là bài toán khó không giới hạn trong chương trình lập Hồ sơ Bài chòi và cũng không chỉ là bài toán của riêng Bài chòi miền Trung Việt Nam.

Trong việc xem xét những điểm chung và nét riêng, các đại biểu nước ngoài còn so sánh Bài chòi với một số loại hình dân gian và nhạc cụ cổ truyền trên thế giới: ca kịch truyền thống Lăm lượng và đàn cổ Tung lung của Lào 24; Jindo Dasiraegi, và Pansori của Hàn Quốc 25; trình diễn sử thi Darangen và Hudhud của Philippines, hát thơ cổ Meddah và Âsiklik của Thổ Nhĩ Kỳ, trình diễn sân khâu cổ Kutiyattam của Ấn Độ … Với những gợi ý từ kinh nghiệm thực tế và những kiến thức khoa học tổng hợp từ nhiều quốc gia, chẳng có lý gì mà ta không đón nhận như món quà ý nghĩa để tham khảo và vận dụng những gì phù hợp vào việc bảo tồn Bài chòi.

Bên cạnh những cố gắng nhận diện Bài chòi từ nguồn gốc lịch sử đến giá trị nghệ thuật, còn một yêu cầu nữa được nhấn mạnh là làm rõ thực trạng và cơ hội trong tương lai của nó, trong đó có nhiều điều phụ thuộc vào vai trò quản lý của Nhà nước và hiệu quả trao truyền của địa phương sở hữu di sản.

Cho dù sau này Hồ sơ được vinh danh hay không thì Bài chòi vẫn là di sản quý giá của miền Trung, nó phải được trao truyền kịp thời và liên tục để không mất đi vĩnh viễn. Gần đây các địa phương đã phục dựng Bài chòi vào dịp lễ hội tết nhất, thậm chí đã tổ chức được hai cuộc liên hoan Bài chòi và đề xuất đưa Bài chòi vào chương trình phổ thông.

Với các tiêu chí khác nhau – nhằm vào chất lượng nội dung hoặc số lượng hình thức – mà việc trao truyền được lựa chọn từ hai cách: “Cách cổ truyền là từ thế hệ này đến thế hệ kia trong dòng họ và gia đình, cách đó sâu nhất và giữ được phong cách; cách thứ hai là trao truyền có tính đại chúng”27 . Cách sau dường như đang được chú ý hơn trong những năm gần đây. Có thể thấy không ít những nỗ lực phát triển đồng loạt với các biện pháp mang tính “chuyên nghiệp” để dạy lại cho cộng đồng và “nhân bản” Bài chòi theo kiểu toàn dân phải biết hát Bài chòi. Hiệu quả đến đâu còn rất nhiều điều phải xem lại.

Một điều hiển nhiên cần nhấn mạnh là mọi di sản phi vật thể không dừng lại trong thời gian, mà luôn hòa vào dòng chảy văn hóa và được nuôi dưỡng trong sự sáng tạo không ngừng của cộng đồng sở hữu di sản. Có những đổi thay được cộng đồng chấp nhận để rồi truyền lại cho con cháu. Có những đổi thay dù nhân danh “cái chuyên nghiệp mà mang tính thương mại và phục vụ du lịch thì sẽ không thành công”28 .

Quyết định cho sức sống của Bài chòi luôn là yếu tố con người – con người của bối cảnh hiện tại. Tương lai của di sản phụ thuộc vào cộng đồng, mà cộng đồng hôm nay đã thực sự thấu hiểu giá trị di sản và có ý thức bảo vệ giá trị đó chưa? Nghệ nhân còn lại chẳng được mấy người, chính sách đãi ngộ chưa có, “chỉ duy nhất một người được Hội Văn hóa dân gian Việt Nam phong tặng nghệ nhân dân gian”29 , số người tự nguyện học hỏi và say mê đeo đuổi nghệ thuật này cũng chẳng nhiều nhặn gì.

Còn nữa, làm tốt Hồ sơ để Bài chòi được UNESCO đưa vào danh sách di sản phi vật thể của nhân loại có phải là cái đích cuối cùng không? Nếu may mắn được xét duyệt, thì “hậu xét duyệt” sẽ ra sao hay lại dừng ở việc tuyên truyền khuếch trương danh hiệu thôi? Đã có thể lạc quan tin rằng sau đó Bài chòi không còn lâm vào tình cảnh mai một và không còn rơi nguy cơ thất truyền nữa?

Một đêm hội Bài chòi trong dịp Hội thảo được tổ chức ngay giữa trung tâm thành phố Quy Nhơn với đủ chòi cao cờ quạt kèn trống, với sự có mặt các quan khách đại biểu tứ phương, với sự trình diễn của các nghệ nhân “thứ thiệt”, trong đó có cụ đã ngót chín mươi tuổi. Tiếng hô thai, giọng hát của anh Hiệu chị Hiệu qua loa phóng thanh vang khắp quảng trường, tên các lá bài được xướng lên, người trúng thưởng cả ta lẫn Tây hỉ hả. Song người dân của đất Bài chòi vẫn bình thản đi lướt qua, dòng người dòng xe vẫn theo cuộc sống mưu sinh không ngừng trôi vào các ngả phố…

Đủ biết, còn hao công tốn lực lắm mới có thể khôi phục, gìn giữ di sản trong cộng đồng hôm nay và trao truyền lại cho thế hệ mai sau; còn vất vả nhọc nhằn lắm mới có thể khơi dậy lại cho Bài chòi cái mê đắm của một thời xa vắng:

Thà rằng ăn mắm mút dòi
Cũng nghe Bài chòi cho sướng cái tai.
(Ca dao)

27-3-2015

_______________________________________________

1. Về Hội thảo quốc tế Nghệ thuật Bài chòi dân gian Việt Nam và những hình thức nghệ thuật tương đồng trên thế giới do Viện Âm nhạc – Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam tổ chức tại Quy Nhơn vào 1-2015.
2. Nguyễn Bình Định: Đề dẫn Hội thảo.
3. Trần Hồng: Đặc trưng nghệ thuật Bài chòi ở Quảng Nam.
Trần Quang Hải: Nguồn gốc – hình thành – đặc trưng trong nhạc ngữ – tiết tấu thi ca trong Bài chòi miền Trung Việt Nam.
4. Đặng Hoành Loan: Bài chòi Trung bộ Việt Nam từ góc nhìn của người nghiên cứu điền dã.
5. Thụy Loan: Phát biểu miệng.
6. Lê Văn Hoa: Vài nét về nghệ thuật Bài chòi ở Khánh Hòa.
7. Đặng Hoành Loan: Bài đã dẫn.
8. Đặng Hoành Loan: Bài đã dẫn.
9. Nguyễn Tứ Hải: Nghề hát Bài chòi ở Khánh Hòa.
10. Mai Thìn: Góp phần tìm hiểu Bài chòi Bình Định.
11. Phương Nam: Đi tìm nguồn gốc di sản nghệ thuật Bài chòi.
12. Đặng Hoành Loan: Bài đã dẫn.
13. Phương Nam: Bài đã dẫn.
14. Đặng Hoành Loan: Bài đã dẫn.
15. Phương Nam: Bài đã dẫn.
16. Nguyễn Tứ Hải: Bài đã dẫn.
17. Yves Defrance: Bài chòi – một thể loại sân khấu âm nhạc độc đáo.
18. Nguyễn Minh Dũng: Vài chặng đường phát triển của âm nhạc. nhạc hát nhạc đàn trong nghệ thuật Bài chòi Bình Định.
19. Đặng Hoành Loan: Bài đã dẫn.
20. Thụy Loan: Cần nhận diện đúng thế nào là nghệ thuật Bài chòi dân gian.
21. Trần Quang Hài: Bài đã dẫn.
22. Gisa Jachnichen: Ghi chép về nhạc mục của Bài chòi. Bài Cổ bản trong bối cảnh lịch sử của nó.
23. Ebsjorn Watermark: Những âm thanh âm nhạc và những không gian âm thanh.
24. Bountheng Souksavatd: Một số suy nghĩ về Bài chòi.
25. Seong-Yong Park: Những di sản văn hóa phi vật thể Hàn Quốc tương tự như Bài chòi.
26. Yves Defrance: Bài đã dẫn.
27. Tô Ngọc Thanh: Phát biểu tổng kết Hội thảo.
28. Lê Minh Lý: Phát biểu miệng
29. Lê Văn Hoa: Vài nét về nghệ thuật Bài chòi ở Khánh Hòa

THANH HIỆP : Đồng nghiệp nghẹn ngào tiễn biệt NSND Thanh Tòng

24/09/2016 14:36

(NLĐO) – Sáng 24-9, đông đảo nghệ sĩ đã tiễn đưa NSND Thanh Tòng, « vị thống soái » của sân khấu cải lương tuồng cổ, về nơi an nghỉ cuối cùng.

NSƯT Quế Trân cho biết gia đình đã thực hiện di nguyện của NSND Thanh Tòng, an táng ông bên cạnh mộ của ba mẹ ông ở Hoa viên Nghĩa Trang Gò Đen (tỉnh Long An).


NSND Ngọc Giàu, NSƯT Kim Tử Long và gia đình cố NSND Thanh Tòng tại tang lễ

NSND Ngọc Giàu, NSƯT Kim Tử Long và gia đình cố NSND Thanh Tòng tại tang lễ

NSƯT Trường Sơn dặn dò hai cháu trước giờ tiễn biệt NSND Thanh Tòng
NSƯT Trường Sơn dặn dò hai cháu trước giờ tiễn biệt NSND Thanh Tòng

NSND Ngọc Giàu đã khóc và nói: “Bộ môn nghệ thuật cải lương tuồng cổ đã phát triển 40 năm qua với nhiều đổi thay từ cách sáng tác dàn dựng cho đến biểu diễn. Và một trong những gia tộc đã tạo được dấu ấn đậm nét với bộ môn này đó là gia tộc Bầu Thắng – Minh Tơ – Thanh Tòng. Hôm nay, Thanh Tòng đã ra đi, sự phát triển của 40 năm qua đối với bộ môn nghệ thuật tuồng cổ là có nhưng chưa đủ vững mạnh. Trong gia tộc còn NS Xuân Yến, Thanh Loan, Công Minh, Thanh Sang và hai người rễ là NSƯT Trường Sơn, Kim Tử Long. Tôi tin thế hệ trẻ kế thừa gồm: NSƯT Quế Trân, Tú Sương, NS Xuân Trúc, Trinh Trinh, Ngọc Nga, Lê Thanh Thảo, Điền Trung… sẽ tiếp tục phát huy những giá trị của di sản này”.


NS Công Minh và Chí Bảo - người em của NSND Thanh Tòng dìu NSND Đoàn Dũng vào viếng cố NSND Thanh Tòng

NS Công Minh và Chí Bảo – người em của NSND Thanh Tòng dìu NSND Đoàn Dũng vào viếng cố NSND Thanh Tòng

NSND Thanh Tòng, Bạch Tuyết cùng với ông Phan Quốc Hùng (nguyên giám đốc Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang) và các nghệ sĩ: Tú Sương, Lê Thanh Thảo, Điền Trung tại Hậu Giang trong đợt thi tuyển giải HCV Trần Hữu Trang
NSND Thanh Tòng, Bạch Tuyết cùng với ông Phan Quốc Hùng (nguyên giám đốc Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang) và các nghệ sĩ: Tú Sương, Lê Thanh Thảo, Điền Trung tại Hậu Giang trong đợt thi tuyển giải HCV Trần Hữu Trang

NSND Kim Cương viếng NSND Thanh Tòng

NSND Kim Cương viếng NSND Thanh Tòng

NS Bạch Long bày tỏ: “Trong đoàn cải lương tuồng cổ Minh Tơ, anh Thanh Tòng đã dẫn dắt được các em trong gia tộc và tuyển được một số diễn viên trẻ theo học nghề, trong đó điển hình như là tôi, rồi anh Thanh Sơn, Công Minh, Chí Bảo… Trong số đó, có anh Thanh Sơn, đang dạy vũ đạo hát bội tại Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh TPHCM được 10 năm nay. Ngoài ra, còn có các NSƯT: Vũ Linh, Thanh Thanh Tâm, Tài Linh, Linh Châu, Linh Tâm, Cẩm Thu, Thanh Hằng, Chí Linh, Vân Hà… đều được anh Thanh Tòng chỉ dạy. Anh Thanh Tòng thường dạy chúng tôi, để trở thành nghệ sĩ cải lương phải có giọng ca thiên phú, thứ 2 là về diễn xuất nội tâm kết hợp giữa ca và diễn. Nhưng với bộ môn cải lương tuồng cổ nó còn đòi hỏi phải có vũ đạo, ca diễn, múa. Nó đòi hỏi phải tôi luyện mới nên nghề. Do đó, nếu ỷ lại tài năng, sẽ mau chóng thất bại”.

Một con bướm màu đen bất ngờ đậu trên vầng khăn tang của NSƯT Quế Trân trong giờ tiễn biệt cha
Một con bướm màu đen bất ngờ đậu trên vầng khăn tang của NSƯT Quế Trân trong giờ tiễn biệt cha
Các nghệ nhân điêu khắc chia buồn với NSƯT Quế Trân
Các nghệ nhân điêu khắc chia buồn với NSƯT Quế Trân
Cháu nội của NSND Thanh Tòng và NSƯT Quế Trân trong buổi sáng tiễn biệt ông về nơi an nghỉ cuối cùng
Cháu nội của NSND Thanh Tòng và NSƯT Quế Trân trong buổi sáng tiễn biệt ông về nơi an nghỉ cuối cùng

Phần lớn những đồng nghiệp sân khấu đến viếng tang lễ của NSND Thanh Tòng đều nhìn nhận ông đã tạo nền tảng và gầy dựng bộ môn cải lương sân khấu tuồng cổ tại Việt Nam, mạnh dạn cải tiến bộ môn nghệ thuật của gia tộc, dày công xây dựng nhiều tác phẩm sân khấu để đời từ bàn tay, khối óc và trái tim đầy đam mê của mình.


Đông đảo người dân đến tiễn biệt vị thống soái của sân khấu cải lương tuồng cổ về nơi an nghỉ cuối cùng

Đông đảo người dân đến tiễn biệt vị thống soái của sân khấu cải lương tuồng cổ về nơi an nghỉ cuối cùng

Thanh Hiệp (ảnh Thanh Hiệp, Công Minh, Thành Lộc)

LÊ CHÍ TRUNG : NSND Thanh Tòng – Nhân cách lớn

27/05/2017 22:12

Đời nghệ sĩ và những vật vã, trăn trở trên con đường đi đến hoài bão lý tưởng của một người làm nghề tâm huyết như Thanh Tòng thì không phải ai cũng biết

1. Tôi không dùng từ « cố » với anh, bởi có cảm giác nụ cười hiền hậu của anh vẫn phảng phất đâu đây trong thế giới này. Ngày anh mất, có báo đặt tôi viết bài về anh. Tôi nói với họ: « Riêng với Thanh Tòng, tôi chỉ muốn viết tặng anh ấy bài thơ ». Bài thơ « Chia tay nhé » sau được in trên báo, với những câu: « … Sài Gòn đang mưa đấy, Thanh Tòng/ Nhớ những chiều xưa anh em mình hay ngồi uống bia/ Chỉ nói với nhau về nghề không một câu tiền bạc… ».

Ai cũng tưởng Thanh Tòng không biết bia rượu. Nhưng ngày đó, đâu cứ khoảng mươi ngày, khi thì anh đến một mình, khi đi cùng chị Nhung, vợ anh, đến bấm chuông và chúng tôi lại kéo nhau ra quán cóc, bên góc đường Ngô Thì Nhiệm lai rai một vài chai bia. Câu chuyện loanh quanh chỉ nói về nghề và nỗi đau đáu của anh khi sân khấu tuồng cổ cải lương đang trên đà sa sút. Giống như cố đạo diễn Nguyễn Đình Nghi, anh yêu nghề đến mức, ngoài những câu chuyện buồn vui sân khấu, anh cứ ngồi tròn mắt ngớ ra, hồn nhiên như đứa trẻ.

NSND Thanh Tòng - Nhân cách lớn - Ảnh 1.

NSND Thanh Tòng trong trang phục cải lương tuồng cổ Ảnh: THANH HIỆP

Đó là khoảng thời gian 10 năm đầu chúng tôi cộng tác với nhau làm Giải thưởng Trần Hữu Trang cho sân khấu cải lương. Tôi lo các công việc tổ chức giải, còn Thanh Tòng vừa trong tổ đạo diễn vừa là thành viên hội đồng tuyển chọn. Cùng với các NSND Huỳnh Nga, Diệp Lang, Bạch Tuyết, Thanh Vy… trong tổ đạo diễn, anh luôn say sưa, sống hết mình với tiết mục của các em diễn viên tham dự giải. Đến khi bước ra hội đồng tuyển chọn thì công minh, sáng suốt, không phân biệt diễn viên thành phố hay các đoàn tỉnh, không có khái niệm « gà nhà », để chọn ra những gương mặt vàng cho sân khấu cải lương lúc bấy giờ. Sự đánh giá của hội đồng tuyển chọn và hội đồng báo chí, hội đồng khán giả thường đưa ra mẫu số chung tuyệt đối. Thành công rực rỡ của Giải thưởng Trần Hữu Trang trong 10 năm đầu, như một dấu son không thể xóa mờ trên sân khấu cải lương miền Nam, sau năm 1975. Hơn ai hết, các nghệ sĩ Huỳnh Nga, Diệp Lang, Bạch Tuyết, Thanh Tòng, Thanh Vy… cần được trao giải thưởng cống hiến về phát triển nghệ thuật dân tộc.

Tuy nhiên, Thanh Tòng có một lần chấm rất « bậy  » trước ống kính truyền hình trực tiếp, tại sân khấu Nhà hát Hòa Bình. Chẳng là diễn viên nào dự giải anh cũng xăng xái lo như con nhưng đến con gái mình thì anh… bỏ mặc. Anh thì thào bảo tôi: « Bạn ơi, đêm nay con bé Quế Trân thi, bạn cho tôi bỏ chấm ». Tôi giãy nảy: « Anh buồn cười. Làm như thế mới là đem cái cá nhân của mình áp đặt lên bọn trẻ. Nếu con anh xứng đáng thì anh cứ chấm cho nó ».

Sau trích đoạn biểu diễn và bốc thăm trả lời phần thi kiến thức sân khấu, các thành viên hội đồng giám khảo đều cho Quế Trân điểm tuyệt đối, riêng Thanh Tòng giơ lên bảng điểm 8. Rồi cứ thế anh ôm mặt khóc rưng rức trước ống kính truyền hình. Cả khán phòng hơn 2.000 người ngơ ngác nhìn anh, rồi xúc động vỗ tay ầm ầm. Họ thấu hiểu tấm lòng, sự nghiêm khắc của một người cha đối với con và thấy ở anh nhân cách lớn của một người nghệ sĩ. Sau này, anh tâm sự với tôi: « Mong bạn thông cảm. Nhìn Quế Trân trưởng thành, mình không sao kìm được cảm xúc nhưng mình không muốn nó chủ quan, tự mãn ». Tôi im lặng. Dường như chưa kịp nói với anh, đó là nét đẹp của một thời mà chúng tôi chỉ biết sống và lãng đãng hồn bướm mơ tiên trong nghệ thuật.

Năm đó, Giải thưởng Trần Hữu Trang đã trao 2 huy chương vàng cho Quế Trân, Hữu Quốc. Tôi nghĩ, đó là 2 tấm huy chương vàng thật sự xứng đáng trong việc phát hiện tài năng trẻ của sân khấu cải lương. Tiếc rằng, sân khấu cải lương một thời đang trôi dần về quá khứ.

2. Công chúng đã biết nhiều về cuộc đời và sự nghiệp của một người nổi tiếng như NSND Thanh Tòng qua báo chí, chỉ cần nhấp chuột là có đầy đủ mọi thông tin. Nhưng đời nghệ sĩ và những vật vã, trăn trở trên con đường đi đến hoài bão lý tưởng của một người làm nghề tâm huyết như Thanh Tòng thì không phải ai cũng biết. Thanh Tòng hay bức xúc tâm sự với riêng tôi khi bị một số người kỳ thị, coi nghệ thuật của đoàn cải lương tuồng cổ Minh Tơ như một sản phẩm lai căng cải lương tuồng Tàu. Dường như anh mặc cảm vì không đủ lý luận và không thể vượt qua những định kiến thời cuộc, để bảo vệ di sản của cả dòng họ và bản thân anh cho một hướng đi khác trên sân khấu cải lương. Đó cũng là sự thiếu hụt lớn nhất về hệ thống nghiên cứu lý luận cho sân khấu cải lương miền Nam. Giờ người ta càng ít khi nhắc đến nó, nghiên cứu một cách bài bản về nó, thay vì đua nhau tìm kiếm những danh hiệu viển vông về các giá trị di sản.

3. Tôi quý Thanh Tòng, trước hết vì anh luôn nhân hậu với đời và những con đường anh đã đi qua. Tôi chưa từng nghe anh nói xấu ai, mọi ưu phiền đối với anh chỉ là do sức khỏe. Tại đại hội Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam gần nhất, tôi đã phải đỡ anh cắn răng tập tễnh từ nhà vệ sinh lên các bậc thềm Nhà hát Lớn Hà Nội. Tôi bảo: « Anh đau thế, ra đây làm gì ». Anh nói ngay: « Không còn nhiều cơ hội đâu. Mình phải ráng đi chơi với anh em. Vui mà bạn ». Giống như nhiều lần anh than thở vì bệnh đau khớp, bước đi không nổi, nhưng nhoáng một cái lại thấy anh xuất hiện trong các chương trình mà người ta mời anh đi diễn. Lại thấy một Thanh Tòng khác, cháy hết mình, thoăn thoắt múa may hóa thân trong các nhân vật.

Tôi giận Thanh Tòng vì lâu lâu tôi điện thoại hỏi anh đang ở đâu, anh đều nói ở tuốt trên Hóc Môn. Đến khi anh mất, đọc thông tin trên báo, tôi mới biết hơn một năm anh chuyển về ngay sát nhà tôi. Anh đã lẩn tránh tôi, như nhiều nghệ sĩ tự trọng là người của công chúng, không muốn ai bắt gặp mình trong hình hài tàn tạ.

Hôm thứ hai sau ngày anh mất, từ sáng sớm vợ chồng tôi qua viếng anh. Tôi đọc bài thơ « Chia tay nhé » trước bài vị của anh. Bỗng một con bướm đen rất to bay vào, lượn lờ trên nắp quan tài. Tôi nói với Quế Trân: « Ba con rởm đời, ông ấy sợ xấu với ai, tại sao về ở đây lại giấu chú. Đáng ra còn có thể trò chuyện với nhau. Đấy, chú mới mắng có một câu, ông ấy đã lảng vảng về kìa ». Quế Trân cũng bảo: « Lạ quá chú ơi. Mấy bữa nay không có, liệu con bướm có phải là ba con?’’. Sau coi nhiều hình post trên mạng, cũng thấy có con bướm đen to đậu giữa trán, ngay trên đầu Quế Trân trong giờ đưa tang.

Tôi không kể lại câu chuyện khá hy hữu để truyền bá mê tín dị đoan, chỉ lờ mờ cảm thấy những ai thật lòng yêu thế giới này, họ sẽ lưu luyến mãi không muốn rời xa. Giờ đây, sáng sáng đi tập qua căn nhà anh luôn cửa đóng then cài, tôi vẫn thấy đâu đây thấp thoáng bóng dáng Thanh Tòng, như một thời anh rạng rỡ cười tươi cùng « Câu thơ yên ngựa » (một tác phẩm của đạo diễn Thanh Tòng).

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 21-5

Nhà viết kịch Lê Chí Trung