Jour : 23 juillet 2016

TRAN QUANG HAI :“Từ việc khảo sát văn bản Hát Xoan Phú Thọ để đưa ra đề xuất về việc bảo tồn thể loại âm nhạc này trong tương lai”, tháng giêng, 2010, Phú Thọ, Việt Nam

Hội thảo Hát Xoan Phú Thọ

16 tháng 1 năm 2010

Do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ phối hợp cùng với Viện Âm nhạc tổ chức

tran-quang-hai.jpg

Trần Quang Hải (CH Pháp):

Từ việc khảo sát văn bản Hát Xoan Phú Thọ để đưa ra đề xuất về việc bảo tồn thể loại âm nhạc này trong tương lai”

Phú Thọ là cái nôi của nền văn hóa Việt Nam, đất tổ của vua Hùng Vương. Hát xoan là một thể loại âm nhạc tín ngưỡng gắn với niềm tin và được trình diễn chủ yếu ở các đình, đền.

Không gian trình diễn của Hát Xoan được khuôn lại trong 4 phường Xoan chính là An Thái, Thét, Phù Đức, Kim Đái và lan tỏa ra 17 làng xã  của tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc. Thời gian để trình diễn thường vào khoảng tuần đầu của Tết Nguyên Đán.

Từ Xoan trong Hát Xoan chính là sự phát âm chệch của từ Xuân để tránh phạm húy với tên của vị tướng Xuân Nương trong thời Hai Bà Trưng. Hiện có khá nhiều đền tôn kính thờ phụng người phụ nữ này ở tỉnh Phú Thọ.

Các tư liệu văn bản và âm thanh (sắp theo trình tự thời gian)

Tư liệu văn bản:

  • Phó giáo sư Tú Ngọc là ngươif nghiên cứu đầu tiên về Hát Xoan. Cuốn “Hát Xoan /Dân ca – Nghi lễ – Phong tục do Viện Âm nhạc, Nhà xuất bản âm nhạc ấn hành năm 1997, gồm 216 trang. Cuốn sách này đã giới thiệu về thể loại hát này
  • Giáo sư Tô Ngọc Thanh, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Xuân Kính có đề cập tới sự phát triển của Hát Xoan
  • Nhà văn hóa dân gian Dương Huy Thiện đã dày công tìm hiểu về Hát Xoan từ năm 1961 và phần lời thơ của Hát Xoan cũng đã được in trong cuốn “Tục ngữ – Ca dao – Dân ca” do Vũ Ngọc Phan sưu tầm năm 1965 và được tái bản năm 1967.
  • Năm 1986: Hát Xoan được đề cập tới trong cuốn “Địa chí Phú Thọ – Văn hóa dân gian Đất tổ” do Sở Văn hóa thông tin Vĩnh Phú ấn hành
  • Năm 2003: Hát Xoan được ghi lại trong cuốn “Tổng tập văn nghệ dân gian đất tổ”.
  • Năm 2008: Nguyễn Khắc Xương đã xuất bản cuốn “Hát Xoan Phú Thọ” gồm 275 trang
  • Hàng trăm bài báo của nhiều tác giả viết về hát Xoan
  • Các nhạc sĩ như Trương Quang Lục, Cao Khắc Thùy, Hùng Khang, Phạm Khương, Văn Lợi, Nguyễn Kính đã sử dụng chất liệu trong giai điệu của Hát Xoan vào trong những sangs tác mới của họ.
  • Một số các sinh viên đã chọn đề tài Hát Xoan, Hát Ghẹo cho việc thực hiện luận án cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ
  • Ở các trường học, các lễ hội, các làn điệu như Hát Đúm, Xin huê – đô chữ, Bợm gái, Gài hoa được giới thiệu
  • Từ năm 2009, nhiều hội thảo, tọa đàm về Hát Xoan do Sở Văn hóa, Thể thao và du lịch Phú Thọ cùng với các nhà nghiên cứu như nhạc sĩ Đặng Hoành Loan tổ chức để thực hiện dự án về Hát Xoan.

Tư liệu âm thanh

Viện Âm nhạc đã luuwu giữ một số lượng băng tiếng và phim được làm từ năm 2002 “Trống quân Đức Bác” do Đặng Hoành Loan cùng với Hồ Hồng Dung và Nguyễn Thủy Tiên thực hiện. Phim này có thể được xem trên http://www.youtube.com/thuytien74, từ ngày 2 tháng 12 năm 2009

Tổ chức trình diễn Hát Xoan

hát xoan.jpg

Hát Xoan là một thể loại tổng hợp gồm thơ, nhạc và múa nhưng hát là phần chính. Chính vì vậy nó có tên gọi là “HÁT XOAN” chứ không gọi là “TRÒ XOAN” giống như “Trò Trám” hay “Trò Xuân Phả”. Nó cũng rất khác với lối hát Quan họ Bắc Ninh và Hát Giặm Nghệ Tĩnh.

Hát Xoan được hát suốt đêm từ tối cho tới rạng sáng (thời gian của các vị thần ở đền). Nó được tuân theo những luật cố định,  không cố định số từ và có truyền thống kết bạn giữa hai phường Xoan của hai làng khác nhau.

Một đêm trình diễn Hát Xaon được chia làm 4 phần:

  1. Những bài hát chào hỏi: Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang
  2. Những bài hát chính: 14 quả cách
  3. Những bài hát giao duyên: Bợm gái, Xin hoa – Đố chữ, Đố hoa, Đúm, Giã cá
  4. Hát kết – phần cuối cùng: Hát Giã theo dạng khấn nguyện.

Các khía cạnh âm nhạc của Hát Xoan

Ở Việt Nam, chỉ có PGS.Tú Ngọc có nghiên cứu về những khía cạnh âm nhạc (trong cuốn “Hát Xoan” chương VI: 152 – 201. Dựa theo một vài tư liệu mà tôi nhận được từ Nguyễn Thủy Tiên và những phân tích của PGS.Tú Ngọc (ở một vài khía cạnh, tôi không đồng ý với phương pháp phân tích của ông). Hát Xoan có một số những đặc điểm sau:

Về âm nhạc:

  • tồn tại những hệ thống thang âm khác nhau: thang 3 âm, 4 âm và một vài thang 5 âm
  • chuyển điệu (trên cùng một giai điệu chuyển các thang 5 âm)
  • sự kết hợp giữa hát đơn (dẫn cách 1 người) và hát xô (nhiều người)
  • mối quan hệ gần gũi giữa lời thơ và giai điệu
  • sử dụng các từ phụ (nguyên âm, hư từ)

Về nhịp điệu:

  • nhịp kết hợp
  • nhịp tự do
  • chu kỳ nhịp điệu
  • đảo phách
  • chỉ có nhạc cụ gõ: trống, phách

Về múa:

  • các hình thức múa khác nhau dựa theo những trường hợp khác nhau
  • nam và nữ múa với trang phục đặc biệt, các đạo cụ như đeo trống, quạt và sách Nôm dành cho Hát Xoan

Kỹ thuật thanh nhạc

  • Có 3 hình thức hát: Hát nói, Hát ngâm và Ca xướng với 3 kỹ thuật thanh nhạc khác nhau: “vang”, “rền”, “nền”, “nảy”. “Vang” được sử dụng bởi vì người hát cần hát to, hơi mở với nhiều người hát, đặc biệt Hát nói và Hát quả cách. “Rền” đơcj sử dụng cho Hát Phú và Gài hoa. Các từ cần được mềm mại liên kết với các câu dài hơi. “Nền” là cách hát sang trong trong giao duyên (nền nã lịch thiệp). “Nẩy” được sử dụng trong khi hát kết hợp với múa. Âm thanh phải “vang” (to) và “nẩy” (kết câu nhạc được ngắt theo một cách riêng)

Một vài kiến nghị cho việc gìn giữ Hát Xoan

Tôi có một vài đề nghị cho việc hồi sinh Hát Xoan đề chuẩn bị việc đưa Hát Xoan đệ trình lên UNESCO công nhận là di sản văn hóa cần được bảo vệ khẩn cấp

  1. Thông qua việc nghiên cứu của 18 làng nơi mà có mối liên hệ với Hát Xoan của tỉnh Phú Thọ
  2. Tìm những tài liệu để chứng minh Hát Xoan là một truyền thống văn hóa cổ xưa
  3. Âm nhạc do người dân địa phương sáng tạo và được truyền qua nhiều thế kỷ
  4. Bảo tồn và phát triển Hát Xoan phải do chính người dân Phú Thọ thực hiện
  5. Khuyến khách và phát triển Hát Xoan ở giới trẻ
  6. Trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân cho những người già hiện còn đang gìn giữ truyền thống Hát Xoan và dành những khoản tài chính cố định để hỗ trợ họ
  7. Dạy hát những bài Hát Xoan và những điệu múa ở trường học với nhiều mức độ khác nhau dựa trên những tư liệu chân thực, nguyên bản
  8. Áp dụng những phương thức mới để phân tích phần âm nhạc (với những chuyên gia phân tích) để phân tích chính xác các thành tố của giai điệu và nhịp điệu
  9. Tổ chức các lễ hội âm nhạc có sự tham gia của Hát Xoan ở các vùng, miền và quốc gia

Đó cũng là lý do tại sao tôi lại có mặt trong hội thảo Hát Xoan Phú Thọ này

Cám ơn sự chú ý của các quý vị

GSTS Trần Quang Hải

Pháp .